Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề là một trong những kĩ năng viết quan trọng được rèn luyện trong chương trình Ngữ văn lớp 10. Bài viết dưới đây giúp các em nắm vững lý thuyết, cấu trúc, quy trình viết và tham khảo bài mẫu hoàn chỉnh.

I. Báo cáo nghiên cứu là gì?

Báo cáo nghiên cứu là văn bản trình bày kết quả nghiên cứu về một vấn đề dựa trên các dữ liệu khách quan, chính xác, đáng tin cậy. Viết báo cáo nghiên cứu là hoạt động thực hành giúp người viết phát triển kĩ năng tìm hiểu, khám phá về đời sống xã hội và tự nhiên qua tư liệu thu thập được, sau đó trình bày kết quả tìm hiểu một cách có hệ thống.

Vấn đề nghiên cứu có thể thuộc hai nhóm: vấn đề đời sống (ví dụ: nghiện điện thoại thông minh, di cư quốc tế, biến đổi khí hậu…) hoặc vấn đề gợi ra từ tác phẩm văn học (ví dụ: dấu ấn sử thi Ấn Độ trong văn hóa Việt Nam, đời sống người Ê-đê qua sử thi Đăm Săn…).

II. Cấu trúc của một bài báo cáo nghiên cứu

Một bài báo cáo nghiên cứu gồm 5 phần chính:

Nhan đề: Nêu rõ vấn đề nghiên cứu, ngắn gọn, rõ ràng, hấp dẫn.

Đặt vấn đề: Giới thiệu khái quát vấn đề nghiên cứu và quan điểm của người viết. Phần này cần gây được sự chú ý, hấp dẫn đối với người đọc.

Giải quyết vấn đề: Trình bày các kết quả nghiên cứu chính thông qua hệ thống luận điểm sáng rõ, có dữ liệu và bằng chứng xác thực. Các luận điểm được sắp xếp theo trình tự nhất quán (thời gian, không gian hoặc logic vấn đề). Dẫn chứng phải chính xác, tiêu biểu.

Kết luận: Tổng hợp lại vấn đề, khẳng định kết quả nghiên cứu và ý nghĩa của vấn đề, gợi mở những hướng tiếp cận mới.

Tài liệu tham khảo: Ghi rõ tên tác giả, thời gian công bố, tên tài liệu, nơi công bố. Sắp xếp theo thứ tự A–Z dựa vào tên hoặc họ của tác giả.

Phân tích bài viết tham khảo

Bố cục ba phần: Đặt vấn đề – Giải quyết vấn đề – Kết luận.

Phần 1. Đặt vấn đề

• Giới thiệu vấn đề nghiên cứu: sử thi Ra-ma-ya-na, tác giả, thời điểm ra đời và sức ảnh hưởng của nó ở Ấn Độ cũng như Đông Nam Á.
• Khái quát quan điểm nghiên cứu: Việt Nam và Ấn Độ giao lưu văn hoá từ thời cổ đại, nên dấu ấn của Ra-ma-ya-na trong văn hoá Việt Nam là vấn đề đáng khám phá.

Phần 2. Giải quyết vấn đề (bốn luận điểm)

• Luận điểm 1: Dấu ấn của Ra-ma-ya-na trong văn học dân gian – sử thi Tewa Munô của người Chăm được xem là một phiên bản bản địa.
• Luận điểm 2: Dấu ấn trong văn học viết thời trung đại — truyện Dạ Thoa vương trong Lĩnh Nam chích quái có thể xem là một phiên bản tóm lược của sử thi này.
• Luận điểm 3: Dấu ấn trong nghệ thuật điêu khắc – các phù điêu Chăm tái hiện những hoạt cảnh của sử thi.
• Luận điểm 4: Dấu ấn trong văn hoá đương đại – bản dịch tiếng Việt, vở chèo Nàng Xi-ta và truyện cực ngắn của Nhật Chiêu.

Phần 3. Kết luận

• Khẳng định kết quả nghiên cứu: hiếm có tác phẩm văn học nước ngoài nào để lại dấu ấn sâu sắc và lâu dài trong văn hoá Việt Nam như Ra-ma-ya-na.
• Gợi mở vấn đề mới: việc nghiên cứu cần được tiếp tục với quy mô và chiều sâu mới.

Về hình thức: bài viết sử dụng cước chú để giải thích các tên riêng và ghi nguồn trích dẫn; cuối bài có danh mục tài liệu tham khảo sắp xếp theo trật tự, ghi rõ tên tác giả, năm và nơi công bố. Ngôn ngữ chính xác, khách quan – đây là những đặc điểm bắt buộc của một báo cáo nghiên cứu.

Trả lời câu hỏi

Câu 1. Vấn đề (câu hỏi) nghiên cứu của tác giả trong bài viết là gì?

Vấn đề nghiên cứu là: sử thi Ra-ma-ya-na của Ấn Độ đã để lại những dấu ấn nào trong văn hoá Việt Nam?

Vấn đề này được nêu ngay ở nhan đề và được xác định rõ ở phần Đặt vấn đề. Phạm vi khảo sát trải dài từ văn hoá cổ trung đại đến văn hoá đương đại.

Câu 2. Để triển khai bài viết, tác giả đã sử dụng những luận điểm chính nào?

Bốn luận điểm, sắp xếp theo hai trục: lĩnh vực nghệ thuật và thời gian.

• Luận điểm 1: Dấu ấn trong văn học dân gian – sử thi Tewa Munô của người Chăm.
• Luận điểm 2: Dấu ấn trong văn học viết thời trung đại – truyện Dạ Thoa vương trong Lĩnh Nam chích quái.
• Luận điểm 3: Dấu ấn trong nghệ thuật điêu khắc Chăm.
• Luận điểm 4: Dấu ấn trong văn hoá đương đại.

Cách sắp xếp này giúp bài viết vừa bao quát nhiều lĩnh vực, vừa cho thấy sức sống lâu dài của sử thi qua các thời kì.

Câu 3. Tác giả đã sử dụng những loại bằng chứng nào để làm sáng tỏ các luận điểm chính?

• Tác phẩm văn học cụ thể: sử thi Tewa Munô, truyện Dạ Thoa vương, vở chèo Nàng Xi-ta của Lưu Quang Thuận – Lưu Quang Vũ, truyện cực ngắn của Nhật Chiêu.
• Hiện vật, tác phẩm nghệ thuật: các bức phù điêu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, đặc biệt là hình tượng thần Khỉ Ha-nu-man và bức Chiến sĩ và khỉ.
• Ý kiến của các nhà nghiên cứu: Phan Đăng Nhật, Đinh Gia Khánh, Hồ Tấn Tuấn, Phan Ngọc – trong đó có cả ý kiến trích dẫn trực tiếp.
• Thông tin, dữ liệu có mốc thời gian xác định: bản dịch toàn văn của Phạm Thuỷ Ba năm 1988, tập truyện Lời tiên tri của giọt sương năm 2011.

Điểm đáng chú ý: tác giả nêu cả hai ý kiến khác nhau về nguồn gốc truyện Dạ Thoa vương thay vì chỉ chọn một. Cùng với việc mọi bằng chứng đều được ghi rõ nguồn qua cước chú và tài liệu tham khảo, điều này thể hiện thái độ khách quan, thận trọng của người viết báo cáo nghiên cứu.

III. Quy trình viết báo cáo nghiên cứu

Bước 1: Chuẩn bị viết

Lựa chọn đề tài: Bắt đầu từ điều khiến em hứng thú và quan tâm nhất sau khi đọc một tác phẩm văn học hay tài liệu nào đó. Điều gì hấp dẫn? Điều gì muốn tìm hiểu thêm? Có điều gì mâu thuẫn hoặc chưa sáng tỏ không?

Thu thập thông tin: Tìm đọc sách, báo, tài liệu trên internet có liên quan. Trước khi sử dụng thông tin, cần kiểm tra độ tin cậy: Tác giả là ai? Có phải chuyên gia uy tín không? Tổ chức nào công bố? Nội dung có khách quan và thuyết phục không?

Bước 2: Xây dựng đề cương

Tập hợp thông tin thu thập được thành các ý, xoay quanh các câu hỏi: Vấn đề có thể triển khai như thế nào? Những khía cạnh nào cần tập trung tìm hiểu? Vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa gì?

Đề cương cần có đủ các phần: Đặt vấn đề → Giải quyết vấn đề (hệ thống luận điểm, dữ liệu, bằng chứng) → Kết luận → Tài liệu tham khảo. Có thể trình bày đề cương dưới dạng sơ đồ: xác định ý tưởng trung tâm, viết quan điểm nghiên cứu thành một câu, phát triển thành các ý chính, ý phụ rồi lựa chọn dữ liệu minh họa.

Bước 3: Viết

Triển khai mỗi luận điểm thành một đoạn văn, mỗi đoạn có câu chủ đề đặt ở đầu hoặc cuối đoạn, các câu còn lại cung cấp thông tin làm sáng tỏ câu chủ đề. Mỗi đoạn chỉ nên diễn đạt một luận điểm.

Một số lưu ý quan trọng khi viết:

Sử dụng ngôn ngữ khoa học, khách quan, trung tính: dùng đại từ “chúng tôi” thay vì “tôi”, dùng số liệu và thông tin khách quan thay vì nhận định cảm tính, tránh thể hiện cảm xúc cá nhân.

Sử dụng từ ngữ liên kết thể hiện quan hệ logic: “thứ nhất”, “thứ hai”, “tuy nhiên”, “bên cạnh đó”, “tóm lại”…

Ghi nguồn trích dẫn đúng quy cách khi trích dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp.

Sắp xếp tài liệu tham khảo theo thứ tự A–Z dựa vào tên hoặc họ tác giả.

Có thể đưa vào bài viết sơ đồ, biểu đồ, hình ảnh phù hợp để minh họa.

Bước 4: Chỉnh sửa, hoàn thiện

Rà soát bài viết theo các tiêu chí: Phần giới thiệu đã nêu rõ vấn đề nghiên cứu, gây được sự chú ý chưa? Các luận điểm đã được làm sáng tỏ bằng dữ liệu xác thực chưa? Các phần có được sắp xếp logic, liên kết chặt chẽ, không trùng lặp không? Có thông tin thừa hoặc không liên quan không? Bài viết có đảm bảo chính tả, không mắc lỗi từ ngữ và câu không?

IV. Cách trích dẫn và ghi tài liệu tham khảo

1. Trích dẫn trực tiếp

Khi trích nguyên văn một câu hoặc đoạn từ tài liệu gốc, đặt trong dấu ngoặc kép và ghi rõ nguồn. Ví dụ:

Theo Báo cáo Di cư quốc tế 2022 của IOM, “năm 2020, thế giới có khoảng 281 triệu người di cư quốc tế, chiếm khoảng 3,6% dân số toàn cầu” (IOM, 2022).

2. Trích dẫn gián tiếp

Khi diễn đạt lại ý từ tài liệu gốc bằng ngôn ngữ của mình, vẫn cần ghi nguồn. Ví dụ:

Ngân hàng Thế giới nhận định lượng kiều hối quốc tế đã tăng trưởng mạnh mẽ trong những thập kỷ gần đây, từ 126 tỷ đô la năm 2000 lên 702 tỷ đô la vào năm 2020 (World Bank, 2021).

3. Cách ghi tài liệu tham khảo

Ghi đầy đủ: Tên tác giả (Năm xuất bản). Tên tài liệu. Nơi xuất bản: Nhà xuất bản. Sắp xếp theo thứ tự A–Z dựa vào tên hoặc họ tác giả.

V. Bài báo cáo nghiên cứu mẫu

Dưới đây là bài báo cáo nghiên cứu mẫu về một vấn đề gợi ra từ tác phẩm văn học, áp dụng đầy đủ cấu trúc và quy trình đã hướng dẫn.

DẤU ẤN CỦA SỬ THI TRONG VĂN HÓA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM

1. Đặt vấn đề

Sử thi là một trong những thể loại văn học cổ đại có sức sống lâu bền nhất trong lịch sử nhân loại. Từ I-li-át, Ô-đi-xê của Hy Lạp đến Đăm Săn của người Ê-đê, Ra-ma-ya-na của Ấn Độ, các tác phẩm sử thi không chỉ phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng thời cổ đại mà còn tiếp tục để lại dấu ấn sâu sắc trong đời sống văn hóa đương đại. Tại Việt Nam, dấu ấn của sử thi có thể được nhận thấy qua nhiều phương diện: từ văn học nghệ thuật đến đời sống tín ngưỡng, từ nghệ thuật biểu diễn đến giáo dục. Bài báo cáo này tập trung tìm hiểu những biểu hiện cụ thể của dấu ấn sử thi trong văn hóa đương đại Việt Nam, từ đó khẳng định giá trị trường tồn của thể loại văn học này.

2. Giải quyết vấn đề

2.1. Dấu ấn sử thi trong văn học và nghệ thuật biểu diễn đương đại

Nhiều tác phẩm văn học và nghệ thuật đương đại Việt Nam đã lấy cảm hứng trực tiếp từ sử thi. Trong lĩnh vực sân khấu, vở kịch Nàng Xi-ta của Lưu Quang Vũ (1986) đã tái tạo hình tượng nhân vật Xi-ta từ sử thi Ra-ma-ya-na của Ấn Độ, đặt nhân vật vào bối cảnh mới để đặt ra những câu hỏi về phẩm giá con người, về niềm tin và sự nghi ngờ – những vấn đề vẫn có ý nghĩa thời sự trong xã hội hiện đại. Trong truyện cực ngắn Sử thi nàng Xi-ta, nhà văn Nhật Chiêu cũng đã khai thác hình tượng Xi-ta theo hướng hiện đại hóa, cho thấy sức hấp dẫn của các nguyên mẫu sử thi vượt qua giới hạn thời gian.

Bên cạnh đó, truyền thống kể khan của người Ê-đê – hình thức diễn xướng sử thi Đăm Săn – vẫn được duy trì tại một số buôn làng Tây Nguyên. Theo nghiên cứu của các nhà dân tộc học, nghệ nhân kể khan ngày càng ít nhưng những nỗ lực sưu tầm, bảo tồn và tái hiện lối kể khan trong các lễ hội văn hóa đã giúp giữ gìn di sản quý giá này (Nguyễn Hữu Thấu, 2003). UNESCO đã ghi nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2005), trong đó sử thi là một phần không thể tách rời.

2.2. Dấu ấn sử thi trong nghệ thuật tạo hình

Các hình tượng từ sử thi cũng để lại dấu ấn rõ nét trong nghệ thuật điêu khắc và tạo hình. Tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, nhiều phù điêu có nội dung liên quan đến sử thi Ra-ma-ya-na của Ấn Độ, tiêu biểu như phù điêu “Chiến sĩ và khỉ” – minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và Champa trên đất Việt Nam từ nhiều thế kỉ trước. Những tác phẩm điêu khắc này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là bằng chứng vật thể về sức lan tỏa của sử thi qua các nền văn hóa.

Trong nghệ thuật đương đại, hình tượng người anh hùng sử thi cũng trở thành nguồn cảm hứng cho hội họa, minh họa sách và thiết kế đồ họa. Nhiều ấn phẩm giáo dục hiện nay sử dụng hình ảnh minh họa về Đăm Săn, Héc-to, Ra-ma nhằm giúp thế hệ trẻ tiếp cận các tác phẩm sử thi một cách trực quan và sinh động.

2.3. Dấu ấn sử thi trong giáo dục và nhận thức cộng đồng

Sử thi chiếm vị trí quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam. Các đoạn trích từ I-li-át (Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác), sử thi Đăm Săn (Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời) và Ra-ma-ya-na được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lớp 10, giúp học sinh tiếp cận các giá trị văn hóa cổ đại của nhân loại. Qua việc học sử thi, học sinh không chỉ hiểu được đặc trưng thể loại mà còn nhận thức được những vấn đề nhân sinh vượt thời đại: bổn phận và danh dự, khát vọng chinh phục, tình yêu gia đình và trách nhiệm cộng đồng.

Ngoài nhà trường, các chương trình truyền hình, phim tài liệu về văn hóa Tây Nguyên, về thần thoại Hy Lạp cũng góp phần đưa sử thi đến gần hơn với công chúng hiện đại. Những bộ phim điện ảnh lấy cảm hứng từ thần thoại và sử thi Hy Lạp như Troy (2004) đã thu hút lượng lớn khán giả Việt Nam, tạo ra sự quan tâm đối với các tác phẩm sử thi gốc.

3. Kết luận

Sử thi – dù ra đời cách đây hàng nghìn năm – vẫn tiếp tục để lại dấu ấn sâu sắc trong văn hóa đương đại Việt Nam, từ văn học nghệ thuật, điêu khắc đến giáo dục và đời sống tinh thần cộng đồng. Sức sống bền bỉ của sử thi nằm ở những giá trị nhân văn phổ quát mà thể loại này chứa đựng: khát vọng tự do, ý thức cộng đồng, tình yêu gia đình, lòng dũng cảm và ý thức về danh dự. Việc tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị sử thi trong bối cảnh hiện đại là cần thiết để những di sản tinh thần quý giá này không bị mai một. Một hướng nghiên cứu tiếp theo có thể là khảo sát sự tiếp nhận sử thi trong thế hệ trẻ Việt Nam thông qua các nền tảng số và mạng xã hội.

4. Tài liệu tham khảo

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023). Ngữ văn 10, Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống. Hà Nội: NXB Giáo dục Việt Nam.
2. Nguyễn Hữu Thấu (2003). Sử thi Ê-đê, Khan Đăm Săn và Khan Đăm Kteh Mlan, tập II. Hà Nội: NXB Chính trị quốc gia.
3. Phan Đăng Nhật (1999). Sử thi Tây Nguyên. Hà Nội: NXB Khoa học xã hội.
4. UNESCO (2005). “Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên”. Truy cập từ https://ich.unesco.org.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện