Thảo luận về một vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau là hoạt động nói và nghe quan trọng trong chương trình Ngữ văn lớp 10. Hoạt động này giúp học sinh rèn luyện kĩ năng trình bày quan điểm cá nhân, lắng nghe và phản biện ý kiến người khác, đồng thời tìm tiếng nói chung trong cuộc thảo luận. Bài viết dưới đây hướng dẫn đầy đủ lý thuyết, phương pháp thực hiện và kèm bài nói mẫu.

I. Yêu cầu của hoạt động thảo luận

Một cuộc thảo luận về vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau cần đáp ứng các yêu cầu sau:

Xác định rõ vấn đề xã hội được thảo luận – người tham gia cần hiểu đúng bản chất vấn đề trước khi bày tỏ quan điểm.

Nêu được nhận xét, đánh giá về ý kiến của những người khác – không chỉ nói quan điểm mình mà còn phải nắm bắt và phản hồi quan điểm đối lập.

Trình bày được ý kiến cá nhân về vấn đề, bao gồm góc nhìn riêng và những phân tích, đánh giá cụ thể kèm lí lẽ, bằng chứng thuyết phục.

Tôn trọng người đối thoại để cùng tìm tiếng nói chung – thảo luận không phải để phân thắng bại mà để hiểu vấn đề sâu sắc hơn.

II. Chuẩn bị thảo luận

1. Chuẩn bị nói

a. Lựa chọn đề tài

Đề tài thảo luận có thể được khai thác từ bài viết đã thực hiện hoặc là một đề tài mới. Nên lựa chọn vấn đề gần gũi, có ý nghĩa thiết thực, phù hợp với môi trường học đường và có nhiều góc nhìn khác nhau.

Một số gợi ý: tình yêu tuổi học trò; sống nhanh hay sống chậm; việc dùng xen tiếng nước ngoài trong giao tiếp thông thường; yêu bản thân – lối sống ích kỉ hay bí quyết hạnh phúc; lựa chọn nghề nghiệp theo định hướng cha mẹ hay theo sở thích bản thân…

b. Tìm ý và sắp xếp ý

Vì đề tài là vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau, người nói không chỉ bày tỏ quan điểm cá nhân mà còn phải nắm được các cách nhìn nhận, đánh giá khác. Việc nắm bắt đúng những ý kiến, quan điểm khác nhau là cơ sở để thúc đẩy cuộc trao đổi, thảo luận thành công.

Có thể trả lời một số câu hỏi gợi ý để hình thành nội dung: Vì sao bạn quan tâm đến vấn đề này? Vấn đề đã được nhìn nhận, đánh giá từ những góc nhìn khác nhau như thế nào? Quan điểm của bạn là gì và vì sao? Bạn muốn trao đổi gì với những người có ý kiến khác?

c. Xác định từ ngữ then chốt

Khi thảo luận, cần chú ý sử dụng các cụm từ phù hợp để thể hiện rõ lập trường và thái độ tôn trọng: “theo quan điểm của tôi”, “cách tiếp cận vấn đề”, “góc nhìn khác biệt”, “quan điểm chung”, “tôi đồng tình với ý kiến…”, “tuy nhiên, tôi cho rằng…”

d. Phương tiện hỗ trợ

Có thể chuẩn bị tranh ảnh, trích đoạn phim tài liệu, biểu đồ, số liệu thống kê… có liên quan trực tiếp và minh họa cho vấn đề cần thảo luận.

2. Chuẩn bị nghe

Tìm hiểu trước đề tài, nội dung vấn đề xã hội được đưa ra thảo luận; xác định quan điểm cá nhân.

Suy đoán về các ý kiến có thể xuất hiện liên quan đến vấn đề; hình dung xem các ý kiến đó dựa trên những lí lẽ gì để chủ động trong việc phản biện hoặc bổ sung.

III. Thực hành thảo luận

1. Vai trò của người nói

Mở đầu: Giới thiệu được vấn đề cần thảo luận một cách ngắn gọn, rõ ràng. Nêu lí do vấn đề này đáng quan tâm và tóm lược những ý kiến khác nhau đang tồn tại.

Triển khai: Trình bày ý kiến cá nhân, sử dụng lí lẽ và bằng chứng cụ thể để chứng minh cho quan điểm của mình. Trao đổi, thảo luận với những người có ý kiến khác – có thể phản biện nhưng phải dựa trên lí lẽ, không công kích cá nhân.

Kết thúc: Khái quát những điểm chung có thể thống nhất; nhấn mạnh tác dụng của cuộc thảo luận đối với cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề. Tóm tắt các nội dung chính và đưa ra một số ý tưởng mở rộng.

2. Vai trò của người nghe

Lắng nghe với tinh thần cởi mở, tôn trọng quan điểm của người nói. Ghi chép lại những ý kiến muốn trao đổi. Chuẩn bị nội dung phản biện hoặc bổ sung, có thể đặt câu hỏi để làm rõ vấn đề.

3. Quy trình tranh biện trên lớp (tham khảo)

Một hình thức thảo luận hiệu quả trên lớp là tranh biện theo đội. Lớp chia thành ba nhóm: Đội ủng hộ quan điểm 1, Đội ủng hộ quan điểm 2, và Đội chuyên gia (gồm MC dẫn chương trình và hội đồng giám khảo).

Mỗi đội cử ba đại diện tham gia. Cuộc tranh biện gồm hai phần đan xen: phần trình bày luận điểm của mỗi đội (mỗi lượt 3–4 phút) và phần hỏi – đáp giữa đại diện hai đội (mỗi lượt 2 phút). Trong phần hỏi – đáp, người hỏi chỉ được hỏi, không trình bày luận điểm; người trả lời có thể bị ngắt nếu trả lời không đúng câu hỏi.

Các đội được phép xin thời gian chuẩn bị trước mỗi phần, tối đa 4 phút.

Tiêu chí đánh giá: Bám sát vấn đề và nêu được ý kiến xác đáng; có nhận xét, đánh giá thỏa đáng về các ý kiến; thể hiện thái độ tôn trọng, tinh thần cầu thị; sử dụng hiệu quả ngôn ngữ cơ thể, điều chỉnh giọng nói phù hợp.

IV. Bài nói mẫu: Lựa chọn nghề nghiệp – theo định hướng cha mẹ hay theo sở thích bản thân?

Đề tài thảo luận: Lựa chọn nghề nghiệp theo định hướng của cha mẹ hay theo sở thích của bản thân?

Bài nói mẫu – Quan điểm: Nên lựa chọn nghề nghiệp theo sở thích bản thân, có tham khảo ý kiến cha mẹ

Kính chào thầy cô và các bạn!

Hôm nay, tôi muốn chia sẻ quan điểm của mình về vấn đề mà nhiều bạn học sinh đang phải đối mặt: lựa chọn nghề nghiệp theo định hướng của cha mẹ hay theo sở thích của bản thân?

Trước hết, tôi xin tóm lược hai quan điểm chính đang tồn tại. Quan điểm thứ nhất cho rằng nên nghe theo định hướng của cha mẹ, vì cha mẹ có nhiều kinh nghiệm sống, hiểu rõ thị trường lao động và luôn mong muốn điều tốt nhất cho con cái. Quan điểm thứ hai cho rằng nên theo đuổi sở thích, đam mê của mình, bởi chỉ khi làm điều mình yêu thích thì mới có động lực phấn đấu lâu dài.

Theo quan điểm của tôi, mỗi người nên lựa chọn nghề nghiệp dựa trên sở thích và năng lực của bản thân, đồng thời tham khảo ý kiến cha mẹ như một nguồn tư vấn quan trọng. Tại sao tôi lại nghĩ như vậy?

Thứ nhất, sở thích và đam mê là nguồn động lực lớn nhất để phát triển nghề nghiệp. Khi làm công việc mình yêu thích, chúng ta sẽ dành nhiều tâm huyết, sáng tạo và kiên nhẫn hơn. Ngược lại, nếu phải làm một công việc không phù hợp chỉ vì cha mẹ mong muốn, nhiều người sẽ cảm thấy chán nản, mất phương hướng và không thể phát huy hết khả năng. Thực tế cho thấy, nhiều người thành công trong sự nghiệp đều là những người đã dũng cảm theo đuổi đam mê – từ các nghệ sĩ, nhà khoa học đến doanh nhân.

Thứ hai, mỗi người hiểu rõ bản thân mình hơn ai hết. Cha mẹ có thể nhìn thấy năng lực của con từ bên ngoài, nhưng chỉ bản thân mỗi người mới biết mình thực sự hứng thú với điều gì, giỏi ở lĩnh vực nào và muốn cống hiến cho xã hội ra sao. Hơn nữa, thời đại ngày nay thay đổi rất nhanh – nhiều ngành nghề mới xuất hiện mà thế hệ cha mẹ chưa từng biết đến. Vì vậy, định hướng của cha mẹ đôi khi chưa cập nhật với xu thế thực tế.

Tuy nhiên, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng theo đuổi sở thích không có nghĩa là phớt lờ ý kiến cha mẹ. Tôi tôn trọng quan điểm cho rằng cha mẹ có nhiều kinh nghiệm, và điều đó hoàn toàn đúng. Cha mẹ có thể giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề toàn diện hơn, tránh những quyết định bồng bột. Vì vậy, cách tốt nhất là kết hợp cả hai: lắng nghe tư vấn của cha mẹ, phân tích ưu nhược điểm của từng lựa chọn, rồi đưa ra quyết định dựa trên sở thích, năng lực và thực tế cuộc sống.

Tóm lại, tôi cho rằng nghề nghiệp là hành trình dài gắn liền với cuộc đời mỗi người, nên quyền quyết định cuối cùng phải thuộc về chính bản thân mình. Cuộc thảo luận hôm nay giúp chúng ta nhận ra rằng không có đáp án đúng duy nhất – điều quan trọng là biết lắng nghe, cân nhắc và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe! Tôi sẵn sàng trao đổi thêm nếu các bạn có ý kiến khác.

V. Một số lưu ý khi thảo luận

Về nội dung: Luôn bám sát vấn đề, không lan man sang đề tài khác. Khi phản biện, phải dựa trên lí lẽ và bằng chứng cụ thể, tránh nói chung chung hoặc công kích cá nhân.

Về thái độ: Giữ thái độ tôn trọng, cầu thị. Lắng nghe hết ý kiến người khác trước khi phản biện. Thừa nhận những điểm hợp lí trong quan điểm đối lập trước khi nêu điểm khác biệt – điều này giúp cuộc thảo luận mang tính xây dựng hơn.

Về kĩ năng trình bày: Nói rõ ràng, mạch lạc, tốc độ vừa phải. Giao tiếp bằng mắt với người nghe. Sử dụng ngôn ngữ cơ thể phù hợp (cử chỉ tay, biểu cảm khuôn mặt). Điều chỉnh giọng nói – nhấn mạnh ở những ý quan trọng, hạ giọng khi cần tạo sự chú ý.

Về kĩ năng phản biện: Khi muốn phản biện, nên dùng các mẫu câu thể hiện sự tôn trọng: “Tôi hiểu quan điểm của bạn, tuy nhiên…”, “Bạn có điểm đúng khi nói rằng…, nhưng tôi cho rằng…”, “Tôi muốn bổ sung thêm một góc nhìn khác…” Tránh dùng các câu mang tính phủ định hoàn toàn như “Bạn sai rồi” hoặc “Điều đó hoàn toàn không đúng”.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện