1. Đô thị và sự hình thành các nền văn minh cổ đại

a) Đô thị và các nền văn minh cổ đại phương Đông

Điều kiện địa lí và lịch sử

Từ khoảng thiên niên kỉ IV TCN đến thiên niên kỉ III TCN, trên lưu vực các dòng sông lớn ở châu Phi, châu Á đã có cư dân tập trung sinh sống, tiêu biểu là:

• Sông Nin (ở Ai Cập).
• Sông Ti-gơ-rơ và Ơ-phơ-rát (ở Lưỡng Hà).
• Sông Ấn, sông Hằng (ở Ấn Độ).

Một số đặc điểm chính:

• Cư dân canh tác nông nghiệp trên những đồng bằng màu mỡ, phì nhiêu, chăn nuôi gia súc, dệt vải, làm đồ gốm,…
• Do sản xuất dần phát triển, dân số tăng lên, những khu định cư nhỏ ban đầu đã dần mở rộng thành các khu dân cư đông đúc và có sự phân công lao động.
• Từ đó, hình thành các đô thị (thành thị) cổ đại như: Ba-bi-lon (ở vùng Lưỡng Hà), Mem-phít (ở Ai Cập), Mô-hen-giô Đa-rô (ở Ấn Độ),…

Mối quan hệ giữa đô thị cổ và nền văn minh cổ đại phương Đông

• Là trung tâm hành chính, quân sự, đầu mối kinh tế và giao thông của các quốc gia cổ đại.
• Những đô thị cổ gắn liền với sự hưng thịnh và suy tàn của các nền văn minh đầu tiên ở phương Đông.
• Khi các thành thị suy tàn cũng đã khép lại thời kì văn minh rực rỡ (ví dụ: nền văn minh sông Ấn còn được gọi là văn minh Ha-ráp-pa và Mô-hen-giô Đa-rô, theo tên của hai thành thị cổ được xây dựng ở ven bờ sông Ấn).

b) Đô thị và các nền văn minh Hy Lạp, La Mã cổ đại

Điều kiện địa lí và lịch sử

• Ở Hy Lạp, La Mã cổ đại, đất đai khô cằn chỉ thích hợp trồng những cây lâu năm.
• Bù lại, nơi đây có nhiều vũng, vịnh thuận lợi cho việc hình thành những hải cảng – chính những hải cảng này đã trở thành trung tâm của các đô thị.
• Do sống gần biển, lại có nhiều mỏ khoáng sản nên cư dân ở đây sớm phát triển mạnh hoạt động buôn bán hàng hải và sản xuất thủ công nghiệp.
• Tiêu biểu là thành thị A-ten có nhiều mỏ sắt, mỏ bạc, có những cảng rộng và sâu. Cảng Pi-rê ở A-ten là trung tâm thương mại lớn nhất của thế giới cổ đại.

Mối quan hệ giữa đô thị và nền văn minh Hy Lạp, La Mã

• Các đô thị ở Hy Lạp, La Mã cổ đại đều đóng vai trò là trung tâm kinh tế, chính trị của nhà nước.
• Đồng thời cũng đặt nền tảng cho sự hình thành và phát triển của các nền văn minh.
• Văn minh Hy Lạp, La Mã dựa trên sự phát triển của nền kinh tế công thương nghiệp.
• Không khí dân chủ tại các đô thị đã tạo điều kiện cho những sáng tạo về văn học, nghệ thuật, triết học, khoa học – kĩ thuật,… nảy nở.
• Nhiều thành tựu văn hóa rực rỡ còn được bảo tồn và phát huy giá trị to lớn đến tận ngày nay.

2. Các đô thị châu Âu thời trung đại và vai trò của giới thương nhân

a) Sự ra đời của các đô thị châu Âu thời trung đại

• Từ thế kỉ XI, sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp trong các lãnh địa phong kiến có nhiều biến đổi.
• Một số thợ thủ công đã tìm cách trốn khỏi lãnh địa hoặc dùng tiền để chuộc lại tự do.
• Họ tìm đến những nơi đông dân cư, gần nguồn nguyên liệu, nơi giao nhau của các trục đường chính,… nhóm nhau lại để cùng sản xuất, buôn bán → từ đó các đô thị hình thành.
• Bên cạnh đó, còn có những đô thị do lãnh chúa, Giáo hội xây dựng hoặc được phục hồi từ những đô thị cổ đại.
• Ví dụ tiêu biểu: Pa-ri là một thành phố của La Mã từ thế kỉ I, sau đó trở thành thủ đô của Vương quốc Phơ-răng; hình thành bên bờ sông Xen; với dân số khoảng 50 000 người (thế kỉ XII), Pa-ri trở thành trung tâm quan trọng về kinh tế, chính trị, giáo dục, tôn giáo của châu Âu.

b) Vai trò của thương nhân trong các đô thị châu Âu trung đại

Hoạt động của thương nhân và thương hội

• Trong các đô thị ở châu Âu thời trung đại, tầng lớp thương nhân dần đông hơn và có vai trò ngày càng to lớn.
• Các thương nhân nhóm họp nhau lại, thành lập các hội buôn (thương hội) để bảo vệ lợi ích buôn bán.
• Hằng năm, họ còn tổ chức các hội chợ để trao đổi hàng hóa.
• Tại đây đã xuất hiện một số quầy đổi tiền – chính là tiền thân của các ngân hàng sau này.

Tác động đối với kinh tế và xã hội

• Hoạt động của thương nhân và thương hội đã thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển, làm tan rã dần nền kinh tế tự nhiên, đóng kín trong các lãnh địa trước đây.
• Việc buôn bán giữa các nước ngày càng sôi động, đặc biệt xung quanh vùng Địa Trung Hải.

Tác động đối với văn hóa, tư tưởng

• Thương nhân là những người có đầu óc thích khám phá, ham hiểu biết, làm giàu,… nên họ phản đối văn hóa phong kiến lỗi thời, lạc hậu và đòi xây dựng một nền văn hóa mới.
• Do đó, phong trào Văn hóa Phục hưng đã nảy nở, mở ra thời kì phát triển xán lạn của văn hóa phương Tây thời trung đại.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài

ĐÔ THỊ – LỊCH SỬ VÀ HIỆN TẠI

Đô thị cổ đại phương Đông

• Điều kiện: lưu vực các dòng sông lớn (sông Nin, Ti-gơ-rơ – Ơ-phơ-rát, sông Ấn, sông Hằng); đồng bằng màu mỡ; canh tác nông nghiệp, chăn nuôi, thủ công
• Tiêu biểu: Ba-bi-lon (Lưỡng Hà), Mem-phít (Ai Cập), Mô-hen-giô Đa-rô (Ấn Độ)
• Vai trò: trung tâm hành chính, quân sự, đầu mối kinh tế và giao thông
• Gắn liền với sự hưng thịnh và suy tàn của các nền văn minh phương Đông

Đô thị Hy Lạp, La Mã cổ đại

• Điều kiện: đất đai khô cằn; nhiều vũng, vịnh và hải cảng; giàu khoáng sản → công thương nghiệp, hàng hải phát triển
• Tiêu biểu: A-ten với cảng Pi-rê – trung tâm thương mại lớn nhất thế giới cổ đại
• Vai trò: trung tâm kinh tế, chính trị của nhà nước
• Đặt nền tảng cho nền văn minh phương Tây
• Không khí dân chủ → văn học, nghệ thuật, triết học, khoa học – kĩ thuật nảy nở

Đô thị châu Âu thời trung đại

• Bối cảnh: từ thế kỉ XI, sản xuất biến đổi trong các lãnh địa phong kiến
• Thợ thủ công trốn khỏi lãnh địa hoặc chuộc lại tự do → tập trung lập đô thị
• Đô thị do lãnh chúa, Giáo hội xây dựng hoặc phục hồi từ đô thị cổ đại
• Tiêu biểu: Pa-ri (thủ đô Vương quốc Phơ-răng, 50 000 dân thế kỉ XII), Luân Đôn

Vai trò của thương nhân

• Thành lập các hội buôn (thương hội)
• Tổ chức các hội chợ trao đổi hàng hóa
• Xuất hiện các quầy đổi tiền – tiền thân của ngân hàng
• Thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển; làm tan rã kinh tế tự nhiên trong lãnh địa
• Buôn bán sôi động quanh Địa Trung Hải
• Phản đối văn hóa phong kiến lỗi thời → mở đường cho phong trào Văn hóa Phục hưng

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn