1. Nguyên nhân và điều kiện của các cuộc đại phát kiến địa lí

a) Nguyên nhân

• Từ giữa thế kỉ XV, do sự phát triển của nền sản xuất ở các nước Tây Âu nên nhu cầu về nguyên liệu, vàng bạc và mở rộng thị trường ngày một gia tăng.
• Trong tưởng tượng của người Tây Âu lúc bấy giờ, phương Đông như một thế giới thần tiên giàu có: “khắp mặt đất đều là vàng, còn các loại hương liệu thì ngoài đồng nội đầu đâu cũng có”.
• Tuy nhiên, các con đường buôn bán truyền thống từ châu Âu sang phương Đông qua Địa Trung Hải bị người Ả Rập và Thổ Nhĩ Kỳ độc chiếm, hàng hóa của thương nhân bị cướp đoạt một cách vô lí.
• Nhu cầu tìm kiếm một con đường khác để sang phương Đông được đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết.

b) Điều kiện

• Từ quan niệm đúng đắn về hình dạng Trái Đất và hiểu biết về các đại dương, người châu Âu đã vẽ được bản đồ, hải đồ có ghi các vùng đất, hòn đảo, bến cảng,…
• Các nhà hàng hải bắt đầu nghiên cứu các dòng hải lưu, hướng gió,…
• Cuối thế kỉ XV, la bàn nam châm được sử dụng một cách phổ biến để đi trên sông, biển khi không có Mặt Trời hay trăng, sao.
• Kĩ thuật đóng tàu lúc đó có những bước tiến mới: đóng được những con tàu dài có bánh lái và hệ thống buồm lớn để vượt đại dương (như tàu Ca-ra-ven).
• Sự bảo trợ của một số nhà nước phong kiến ở châu Âu cũng tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc phát kiến địa lí.

2. Một số cuộc đại phát kiến địa lí

Với vị trí địa lí thuận lợi, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha là những nước tiên phong trong các cuộc thám hiểm, khám phá những vùng đất mới.

a) C. Cô-lôm-bô và cuộc thám hiểm tìm ra châu Mỹ (1492 – 1502)

• C. Cô-lôm-bô (1451 – 1506) là người I-ta-li-a. Ông đã sang Tây Ban Nha vận động tài trợ và được nhà vua nước này phê chuẩn kế hoạch thám hiểm theo hướng tây để đến Ấn Độ.
• Tháng 8 – 1492: Trên ba chiếc tàu, C. Cô-lôm-bô cùng đoàn thủy thủ Tây Ban Nha rời cảng đi về hướng tây.
• Sau hơn hai tháng lênh đênh trên biển, ông và đoàn thủy thủ dũng cảm đã đến được một số đảo thuộc vùng biển Ca-ri-bê ngày nay.
• Ông đinh ninh rằng đã tới “Đông Ấn Độ”, nhưng thực ra đó là vùng đất mới – châu Mỹ.
• C. Cô-lôm-bô được coi là người phát hiện ra châu Mỹ.
• Tiếp theo, ông còn tiến hành ba cuộc thám hiểm đến châu Mỹ vào các năm 1493, 1498 và 1502.

b) Cuộc thám hiểm vòng quanh Trái Đất của Ph. Ma-gien-lăng (1519 – 1522)

• Ph. Ma-gien-lăng (1480 – 1521) là một nhà thám hiểm hàng hải người Bồ Đào Nha, sau đó sang Tây Ban Nha nhằm tìm kiếm sự hỗ trợ cho chuyến đi đến “quần đảo Gia vị”.
• Tháng 9 – 1519: Đoàn thám hiểm của Ph. Ma-gien-lăng gồm năm chiếc tàu ra khơi từ Tây Ban Nha, nhằm tìm kiếm tuyến đường biển theo hướng tây tới quần đảo Gia vị (thuộc In-đô-nê-xi-a ngày nay).
• Sau khi khám phá ra eo biển nằm ở cực Nam châu Mỹ (sau này được gọi là eo biển Ma-gien-lăng), đoàn thám hiểm tiến vào một đại dương rộng lớn mà Ph. Ma-gien-lăng gọi là Thái Bình Dương.
• Cuối năm 1520: Trải qua nhiều ngày lênh đênh trên biển, đoàn đã đến được Phi-líp-pin.
• Tại đây, Ph. Ma-gien-lăng đã thiệt mạng trong cuộc đụng độ với thổ dân.
• Các thủy thủ trong đoàn tiếp tục hành trình trở về Tây Ban Nha (tháng 9 – 1522) dưới sự chỉ huy của S. Ê-ca-nô.
• Chuyến đi này đã chứng minh một cách thuyết phục nhất về việc Trái Đất có dạng hình cầu.

3. Tác động của các cuộc đại phát kiến địa lí

a) Tác động tích cực

Về kinh tế

• Các cuộc đại phát kiến địa lí đã góp phần mở rộng phạm vi buôn bán trên thế giới.
• Thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của thương nghiệp và công nghiệp.
• Nhờ vậy, tầng lớp thương nhân và chủ xưởng sản xuất,… ở Tây Âu trở nên giàu có.

Về văn hóa và nhận thức

• Các cuộc phát kiến địa lí đem lại cho loài người hiểu biết về những con đường mới, vùng đất mới,…
• Từ đó, sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc được tăng cường và mở rộng.

b) Tác động tiêu cực

• Trong sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế, người lao động (nhất là nông dân) ngày càng bị bần cùng hóa.
• Các cuộc phát kiến địa lí cũng đã dẫn đến nạn buôn bán nô lệ và làm nảy sinh quá trình cướp bóc thuộc địa.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài

CÁC CUỘC ĐẠI PHÁT KIẾN ĐỊA LÍ

Nguyên nhân

• Sản xuất ở Tây Âu phát triển → nhu cầu về nguyên liệu, vàng bạc, thị trường gia tăng
• Phương Đông được hình dung như “thế giới thần tiên giàu có”
• Con đường buôn bán qua Địa Trung Hải bị Ả Rập và Thổ Nhĩ Kỳ độc chiếm
• Cấp thiết tìm con đường biển mới sang phương Đông

Điều kiện

• Quan niệm đúng về hình dạng Trái Đất và hiểu biết về đại dương
• Bản đồ, hải đồ được vẽ chi tiết
• Nghiên cứu các dòng hải lưu, hướng gió
• Sử dụng phổ biến la bàn nam châm (cuối thế kỉ XV)
• Kĩ thuật đóng tàu tiến bộ – tàu Ca-ra-ven
• Sự bảo trợ của các nhà nước phong kiến châu Âu (Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha)

Một số cuộc đại phát kiến địa lí tiêu biểu

• C. Cô-lôm-bô (1451 – 1506, người I-ta-li-a) và 4 cuộc thám hiểm châu Mỹ (1492, 1493, 1498, 1502) – khởi hành từ Tây Ban Nha → đến vùng biển Ca-ri-bê → phát hiện châu Mỹ
• Ph. Ma-gien-lăng (1480 – 1521, người Bồ Đào Nha) và cuộc thám hiểm vòng quanh Trái Đất (1519 – 1522): khởi hành từ Tây Ban Nha → eo biển Ma-gien-lăng → Thái Bình Dương → Phi-líp-pin (Ma-gien-lăng thiệt mạng 1521) → S. Ê-ca-nô chỉ huy về Tây Ban Nha (9/1522)
• Ý nghĩa: chứng minh Trái Đất có dạng hình cầu; tìm ra châu lục mới và tuyến đường biển mới

Tác động đến tiến trình lịch sử

• Tích cực về kinh tế: mở rộng buôn bán, thúc đẩy thương nghiệp và công nghiệp; thương nhân và chủ xưởng Tây Âu trở nên giàu có
• Tích cực về văn hóa: hiểu biết con đường mới, vùng đất mới; giao lưu văn hóa giữa các dân tộc được mở rộng
• Tiêu cực: người lao động (nhất là nông dân) bị bần cùng hóa; nạn buôn bán nô lệ; cướp bóc thuộc địa

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn