1. Quá trình hình thành xã hội phong kiến ở Tây Âu

a) Bối cảnh lịch sử

• Từ thế kỉ III, đế quốc La Mã lâm vào tình trạng khủng hoảng.
• Các cuộc đấu tranh của nô lệ dẫn đến tình trạng sản xuất sút kém, xã hội ngày càng rối ren.
• Đến nửa cuối thế kỉ V, các bộ tộc người Giéc-man từ phương Bắc tràn xuống xâm chiếm lãnh thổ.
• Năm 476, đế quốc La Mã diệt vong → Chế độ phong kiến từng bước được hình thành ở Tây Âu.

b) Sự hình thành các vương quốc mới

Khi tràn vào lãnh thổ La Mã, người Giéc-man đã:

• Thủ tiêu bộ máy nhà nước của chủ nô La Mã.
• Thành lập nhiều vương quốc mới như:
  • Vương quốc của người Ăng-glô Xắc-xông.
  • Vương quốc Phơ-răng.
  • Vương quốc Tây Gốt.
  • Vương quốc Đông Gốt.

Trong đó, Vương quốc Phơ-răng thông qua các cuộc chiến tranh chinh phục của Hoàng đế Sác-lơ-ma-nhơ đã trở thành một đế quốc rộng lớn, tồn tại lâu dài và giữ vai trò quan trọng trong lịch sử Tây Âu thời kì này.

c) Sự hình thành các giai cấp mới

Quá trình phong kiến hoá diễn ra mạnh mẽ và sâu sắc ở Vương quốc Phơ-răng với sự hình thành của hai giai cấp mới: lãnh chúa phong kiến và nông nô.

Lãnh chúa phong kiến được hình thành từ:

• Quý tộc thị tộc người Giéc-man: chiếm nhiều ruộng đất của chủ nô La Mã, được phong tước vị.
• Quý tộc La Mã quy thuận chính quyền mới: được giữ lại ruộng đất.

Nông nô được hình thành từ:

• Nô lệ được giải phóng.
• Nông dân tự do bị mất ruộng đất.

Quan hệ giữa hai giai cấp:

• Lãnh chúa chi phối mọi mặt đời sống nông nô.
• Nông nô nhận ruộng và nộp tô, thuế cho lãnh chúa.

Sau khi Sác-lơ-ma-nhơ mất, Vương quốc Phơ-răng bị phân chia thành ba vương quốc (về sau trở thành các nước Pháp, Đức và I-ta-li-a) mà chế độ phong kiến hoàn toàn ngự trị ở đây.

2. Lãnh địa phong kiến và quan hệ xã hội của chế độ phong kiến ở Tây Âu

a) Sự hình thành lãnh địa phong kiến

• Đến thế kỉ IX, những vùng đất đai rộng lớn nhanh chóng bị các quý tộc biến thành khu đất riêng của mình, gọi là lãnh địa phong kiến và họ trở thành lãnh chúa.
• Mỗi lãnh chúa như “ông vua” cai quản lãnh địa của mình.
• Lãnh địa là đơn vị chính trị và kinh tế cơ bản ở Tây Âu thời kì này.

b) Đặc điểm của lãnh địa phong kiến

Về cấu trúc

Lãnh địa là một khu đất rộng lớn bao gồm:

• Đất của lãnh chúa (có lâu đài, nhà thờ, dinh thự, nhà kho, tường cao bao quanh, hệ thống hào nước).
• Đất khẩu phần ở xung quanh lâu đài, được lãnh chúa giao cho nông nô cày cấy và thu tô, thuế.

Về chính trị

• Lãnh chúa lập ra quân đội, luật pháp, toà án, chế độ thuế khoá, tiền tệ và hệ thống đo lường riêng.
• Nhà vua cũng không được can thiệp vào lãnh địa của lãnh chúa → gọi là quyền “miễn trừ”.

Về kinh tế

• Kinh tế lãnh địa mang tính chất tự cấp tự túc.
• Nông nghiệp đóng vai trò chủ đạo.
• Nông nô tự sản xuất ra lương thực, thực phẩm và mọi thứ đồ dùng phục vụ nhu cầu trong lãnh địa.
• Chỉ những thứ không sản xuất được mới phải mua từ bên ngoài: sắt, muối và một số hàng xa xỉ (lụa, hương liệu,… từ các nước phương Đông).

c) Quan hệ xã hội giữa lãnh chúa và nông nô

• Lãnh chúa sống bằng việc bóc lột sức lao động của nông nô.
• Nông nô là lực lượng sản xuất chính:
  • Nhận ruộng đất của lãnh chúa để cày cấy.
  • Phải nộp tô và nhiều loại thuế khác cho lãnh chúa như: thuế cưới xin, thuế ma chay,…

3. Sự ra đời của Thiên Chúa giáo

• Thời gian ra đời: Đầu Công nguyên.
• Nơi ra đời: Vùng Giê-ru-sa-lem (thuộc Pa-le-xtin ngày nay).
• Người sáng lập: Chúa Giê-su.
• Quá trình phát triển:
  • Ban đầu là tôn giáo của những người nghèo khổ, bị áp bức.
  • Về sau trở thành công cụ cai trị về mặt tinh thần của giai cấp thống trị.
  • Thế kỉ IV, Thiên Chúa giáo được công nhận là quốc giáo của đế quốc La Mã.
• Thời phong kiến: Giáo hội Thiên Chúa giáo có thế lực rất lớn ở Tây Âu, cả về chính trị, kinh tế, văn hoá, tư tưởng.

4. Sự xuất hiện và vai trò của thành thị trung đại

a) Sự ra đời của thành thị trung đại

Nguyên nhân:

• Từ cuối thế kỉ XI, thủ công nghiệp phát triển, hàng hoá sản xuất ra ngày càng nhiều đã thúc đẩy nhu cầu trao đổi.

Quá trình hình thành:

• Một số thợ thủ công tìm cách bỏ trốn khỏi lãnh địa hoặc dùng tiền chuộc lại thân phận tự do.
• Họ đến những nơi có đông người qua lại để lập các xưởng sản xuất và bán hàng hoá.
• Từ đó, các thị trấn xuất hiện, sau trở thành thành phố → gọi là thành thị trung đại.
• Ngoài ra còn có những thành thị do các lãnh chúa lập ra hoặc được phục hồi từ những thành thị cổ đại.

Cư dân: Chủ yếu là thương nhân và thợ thủ công.

b) Vai trò của thành thị trung đại

C. Mác nhận xét: “Thành thị giống như những bông hoa rực rỡ nhất của châu Âu thời trung đại.”

Thành thị trung đại có 6 vai trò quan trọng:

• Phá vỡ nền kinh tế tự nhiên của các lãnh địa.
• Tạo điều kiện cho sự hình thành và phát triển của kinh tế hàng hoá.
• Góp phần xoá bỏ chế độ phong kiến phân quyền, xây dựng chế độ phong kiến tập quyền.
• Đưa đến sự xuất hiện của tầng lớp thị dân.
• Tạo cơ sở để xây dựng nền văn hoá mới, nhiều trường đại học được thành lập.
• Mang lại không khí tự do, cởi mở.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN Ở TÂY ÂU

Quá trình hình thành xã hội phong kiến

• Thế kỉ III: đế quốc La Mã khủng hoảng
• Nửa cuối thế kỉ V: người Giéc-man xâm chiếm
• Năm 476: đế quốc La Mã diệt vong
• Lập các vương quốc mới: Ăng-glô Xắc-xông, Phơ-răng, Tây Gốt, Đông Gốt
• Hai giai cấp mới:
  • Lãnh chúa phong kiến ← quý tộc thị tộc Giéc-man + quý tộc La Mã quy thuận
  • Nông nô ← nô lệ được giải phóng + nông dân tự do mất ruộng đất

Lãnh địa phong kiến

• Hình thành thế kỉ IX – đơn vị chính trị, kinh tế cơ bản
• Đặc điểm:
  • Cấu trúc: đất của lãnh chúa + đất khẩu phần
  • Chính trị: lãnh chúa có quân đội, luật pháp, toà án… → quyền “miễn trừ”
  • Kinh tế: tự cấp tự túc, nông nghiệp chủ đạo
• Quan hệ xã hội: lãnh chúa bóc lột nông nô (tô, thuế cưới xin, thuế ma chay…)

Thiên Chúa giáo

• Ra đời: đầu Công nguyên, vùng Giê-ru-sa-lem (Pa-le-xtin)
• Người sáng lập: Chúa Giê-su
• Thế kỉ IV: trở thành quốc giáo của đế quốc La Mã
• Thời phong kiến: Giáo hội có thế lực lớn về chính trị, kinh tế, văn hoá, tư tưởng

Thành thị trung đại

• Ra đời: cuối thế kỉ XI – do thủ công nghiệp phát triển, nhu cầu trao đổi
• Cư dân: thương nhân và thợ thủ công
• Vai trò (6 vai trò):
  • Phá vỡ kinh tế tự nhiên
  • Phát triển kinh tế hàng hoá
  • Xoá bỏ phong kiến phân quyền → phong kiến tập quyền
  • Xuất hiện tầng lớp thị dân
  • Xây dựng nền văn hoá mới, lập nhiều trường đại học
  • Mang lại không khí tự do, cởi mở

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn