1. Khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở môi trường xích đạo

Khai thác trong nông nghiệp:

• Nhiệt độ và độ ẩm cao ở môi trường xích đạo giúp cho cây trồng phát triển quanh năm, tạo điều kiện trồng gối vụ, xen canh nhiều loại cây.
• Đã hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp (cọ dầu, ca cao,…) theo quy mô lớn nhằm mục đích xuất khẩu hoặc cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến.

Vấn đề bảo vệ thiên nhiên:

• Tầng mùn trong đất không dày, lớp phủ thực vật lại bị tàn phá nhiều → mùn dễ bị nước mưa rửa trôi (đặc biệt ở các sườn dốc của đồi, núi).
• Vì vậy, việc bảo vệ rừng và trồng rừng là hết sức cần thiết.

2. Khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở môi trường nhiệt đới

Khai thác trong nông nghiệp:

• Khu vực khô hạn (vùng xa van ở Nam Xa-ha-ra): làm nương rẫy vẫn là hình thức canh tác phổ biến. Cây trồng chính: lạc, bông, kê,…; chăn nuôi dê, cừu,… theo hình thức chăn thả.
• Khu vực khí hậu nhiệt đới ẩm (Đông Nam Phi): hình thành các vùng trồng cây ăn quả (chuối,…) và cây công nghiệp (mía, chè, thuốc lá, bông, cà phê,…) với mục đích xuất khẩu.

Khai thác trong công nghiệp:

• Khai thác và xuất khẩu khoáng sản (vàng, đồng, chì, dầu mỏ, khí tự nhiên,…) có vai trò hết sức quan trọng.
• Một số nước phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm cây nông nghiệp và sản phẩm chăn nuôi.

Vấn đề bảo vệ thiên nhiên:

• Cần chú ý xây dựng các công trình thuỷ lợi để đảm bảo nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân trong mùa khô.
• Một số quốc gia (Kê-ni-a, Tan-da-ni-a,…) đã thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên vừa để bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên, vừa phát triển du lịch sinh thái.

3. Khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở môi trường hoang mạc

Khai thác tại các ốc đảo (nơi có nguồn nước lộ ra):

• Người dân trồng cây ăn quả (cam, chanh và đặc biệt là cây chà là) và một số cây lương thực (lúa mạch,…) trên những mảnh ruộng nhỏ.
• Do nguồn nước và thức ăn khan hiếm, đàn gia súc (dê, lạc đà,…) được di chuyển từ nơi này đến nơi khác → hình thức chăn nuôi du mục.
• Để vận chuyển hàng hoá và buôn bán xuyên hoang mạc, người ta dùng sức của lạc đà.

Khai thác trong công nghiệp và dịch vụ:

• Nhờ tiến bộ của kĩ thuật khoan sâu, nhiều mỏ dầu khí lớn, các mỏ khoáng sản và các túi nước ngầm được phát hiện → nhiều vùng hoang mạc đã thay đổi.
• Hoạt động du lịch cũng đem lại nguồn thu lớn cho người dân nơi đây.

Vấn đề bảo vệ thiên nhiên:

• Biến đổi khí hậu và việc khai thác thiên nhiên không hợp lí của con người đã khiến diện tích hoang mạc ở châu Phi ngày càng mở rộng.
• Các nước trong khu vực đã có nhiều biện pháp như hợp tác để thành lập “vành đai xanh” chống lại tình trạng hoang mạc hoá,…

4. Khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở môi trường cận nhiệt

Khai thác trong nông nghiệp:

• Tận dụng lợi thế khí hậu, các nước đã trồng các loài cây ăn quả (nho, cam, chanh, ô liu,…) có giá trị xuất khẩu.
• Trồng một số cây lương thực (lúa mì, ngô).
• Gia súc chính là cừu.

Khai thác trong công nghiệp:

• Hoạt động khai thác khoáng sản rất phát triển.
• Khu vực là một trung tâm lớn của thế giới về khai thác dầu (An-giê-ri).
• Đồng thời phát triển công nghiệp khai thác vàng, kim cương (Cộng hoà Nam Phi).

Phát triển du lịch: Môi trường cận nhiệt cũng thuận lợi để phát triển các hoạt động du lịch.

Vấn đề bảo vệ thiên nhiên: Các nước trong khu vực quan tâm vấn đề chống khô hạn và hoang mạc hoá.

Bảng tổng hợp 4 môi trường tự nhiên ở châu Phi

Sơ đồ tư duy

Phương thức con người khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở châu Phi

Môi trường xích đạo

• Nông nghiệp: trồng gối vụ, xen canh; chuyên canh cọ dầu, ca cao – xuất khẩu, chế biến
• Bảo vệ: tầng mùn mỏng dễ rửa trôi → bảo vệ rừng và trồng rừng

Môi trường nhiệt đới

• Khu khô hạn (Nam Xa-ha-ra): nương rẫy – lạc, bông, kê; chăn thả dê, cừu
• Khu nhiệt đới ẩm (Đông Nam Phi): cây ăn quả (chuối), cây công nghiệp (mía, chè, thuốc lá, bông, cà phê) → xuất khẩu
• Công nghiệp: khai thác – xuất khẩu khoáng sản (vàng, đồng, chì, dầu mỏ, khí tự nhiên); chế biến nông sản, chăn nuôi
• Bảo vệ: xây thuỷ lợi cho mùa khô; lập khu bảo tồn thiên nhiên (Kê-ni-a, Tan-da-ni-a) → du lịch sinh thái

Môi trường hoang mạc

• Ốc đảo: trồng chà là, cam, chanh, lúa mạch; chăn nuôi du mục dê, lạc đà
• Lạc đà – phương tiện vận chuyển xuyên hoang mạc
• Công nghiệp: khoan sâu → dầu khí, khoáng sản, nước ngầm; phát triển du lịch
• Bảo vệ: hoang mạc mở rộng → hợp tác lập “vành đai xanh” chống hoang mạc hoá

Môi trường cận nhiệt

• Nông nghiệp: cây ăn quả (nho, cam, chanh, ô liu) – xuất khẩu; cây lương thực (lúa mì, ngô); gia súc chính: cừu
• Công nghiệp: trung tâm khai thác dầu (An-giê-ri); vàng, kim cương (Cộng hoà Nam Phi)
• Du lịch phát triển
• Bảo vệ: chống khô hạn và hoang mạc hoá

Ghi nhớ nhanh

“4 môi trường – 3 hoạt động – 1 mục tiêu” là công thức tóm lược toàn bài:

• 4 môi trường tự nhiên tương ứng với 4 phương thức khai thác khác nhau ở châu Phi: xích đạo – nhiệt đới – hoang mạc – cận nhiệt.
• 3 nhóm hoạt động khai thác ở mỗi môi trường:
  • Nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi): cọ dầu – ca cao (xích đạo); lạc – bông – kê – cây công nghiệp (nhiệt đới); chà là – chăn nuôi du mục (hoang mạc); nho – ô liu – cừu (cận nhiệt).
  • Công nghiệp (chủ yếu khai thác khoáng sản): vàng, đồng, chì, dầu mỏ, khí tự nhiên (nhiệt đới); dầu khí và nước ngầm nhờ khoan sâu (hoang mạc); dầu ở An-giê-ri, vàng – kim cương ở Cộng hoà Nam Phi (cận nhiệt).
  • Dịch vụ – du lịch: phát triển ở môi trường hoang mạc và cận nhiệt; du lịch sinh thái ở các khu bảo tồn (Kê-ni-a, Tan-da-ni-a).
• 1 mục tiêu chung – bảo vệ thiên nhiên: trồng rừng (xích đạo), thuỷ lợi và khu bảo tồn (nhiệt đới), “vành đai xanh” chống hoang mạc hoá (hoang mạc), chống khô hạn (cận nhiệt).

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn