PHẦN 1: LÝ THUYẾT TRỌNG TÂM

I – Khái niệm tiến hoá

Các đặc tính di truyền của loài được quy định trong gene, duy trì từ bố mẹ cho thế hệ con qua sinh sản. Tuy nhiên, chúng cũng có những thay đổi theo thời gian.

Tiến hoá sinh học là sự thay đổi các đặc tính di truyền của quần thể sinh vật qua các thế hệ nối tiếp nhau theo thời gian.

Ví dụ minh hoạ – Tiến hoá xương chi ngựa:

Nhận xét: Qua hàng chục triệu năm, xương chi ngựa tiến hoá theo hướng: kích thước cơ thể tăng dần, số ngón chân giảm dần (từ nhiều ngón → 1 ngón), phù hợp với việc chạy nhanh trên đồng cỏ rộng.

II – Chọn lọc nhân tạo

Chọn lọc nhân tạo là quá trình con người sử dụng nguyên lí của tiến hoá (sự thay đổi đặc tính di truyền) để tạo ra các giống vật nuôi, cây trồng, chủng vi sinh vật có những tính trạng di truyền mong muốn, thường xuất phát từ một vài dạng hoang dại ban đầu.

Cách thực hiện: Phát hiện → giữ lại → nhân giống cá thể mang đặc tính tốt (theo yêu cầu) → loại bỏ cá thể thiếu đặc tính đó → nâng cao năng suất, chất lượng.

Ví dụ 1 – Họ Cải: Từ cây mù tạc hoang dại (dạng gốc), con người chọn lọc theo các hướng khác nhau tạo ra nhiều loại rau cải phổ biến:

Ví dụ 2 – Gà siêu thịt: Qua nhiều thập kỷ chọn lọc, khối lượng gà tăng từ 905 g (1957) → 1 808 g (1978) → 4 200 g (2005). Mục đích: nâng cao năng suất thịt.

III – Chọn lọc tự nhiên

Chọn lọc tự nhiên là quá trình các cá thể thích nghi hơn với môi trường sống sẽ có khả năng sống sót và sinh sản cao hơn, dẫn đến số lượng cá thể có đặc điểm thích nghi (biến dị di truyền) trở nên phổ biến trong quần thể.

Ví dụ minh hoạ – Bướm Biston betularia (bướm bạch dương) ở nước Anh:

Những điểm quan trọng về chọn lọc tự nhiên:

• Chọn lọc tự nhiên tác động trực tiếp lên kiểu hình (màu sắc thân bướm), qua đó gián tiếp thay đổi tần số kiểu gene trong quần thể.
• Sự đa dạng màu sắc thân bướm ban đầu là do đột biến và biến dị di truyền (không phải do ô nhiễm tạo ra). Ô nhiễm chỉ thay đổi hướng chọn lọc.
• Nhờ chọn lọc tự nhiên, tần số gene (allele) quy định đặc điểm thích nghi tăng qua các thế hệ và trở nên phổ biến trong quần thể.

Ứng dụng giải thích các hiện tượng thực tế:

Phân biệt chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo

PHẦN 2: PHƯƠNG PHÁP GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP

Bài 49 chủ yếu là lý thuyết. Dưới đây là các dạng câu hỏi thường gặp.

Dạng 1: Phân biệt chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo từ ví dụ

Phương pháp:

• Nếu con người chủ động chọn lọc theo tính trạng mong muốn → chọn lọc nhân tạo.
• Nếu môi trường tự nhiên quyết định cá thể nào sống sót → chọn lọc tự nhiên.

Ví dụ 1: Phân loại các ví dụ sau:

→ Số ví dụ về chọn lọc nhân tạo: 2 (cá Koi, ngô GMO).

Dạng 2: Giải thích hiện tượng kháng thuốc bằng chọn lọc tự nhiên

Phương pháp trả lời (4 bước):

1. Trong quần thể ban đầu, tồn tại các cá thể có biến dị di truyền khác nhau (do đột biến hoặc biến dị tổ hợp) – một số ít cá thể mang gene kháng thuốc.
2. Khi sử dụng thuốc (thuốc trừ sâu/kháng sinh), cá thể không mang gene kháng bị tiêu diệt.
3. Cá thể mang gene kháng sống sót → sinh sản → truyền gene kháng cho đời sau.
4. Qua nhiều thế hệ, tần số gene kháng thuốc tăng dần → quần thể trở nên kháng thuốc.

Ví dụ: Giải thích tại sao côn trùng ngày càng kháng thuốc trừ sâu.

Lời giải:

Trong quần thể côn trùng ban đầu, phần lớn cá thể nhạy cảm với thuốc, nhưng có một số ít cá thể mang biến dị di truyền (gene) giúp chúng phân giải hoặc chống lại thuốc trừ sâu. Khi phun thuốc, các cá thể nhạy cảm bị tiêu diệt, trong khi cá thể kháng thuốc sống sót. Những cá thể kháng thuốc sinh sản và truyền gene kháng cho thế hệ sau. Sau nhiều thế hệ phun thuốc lặp đi lặp lại, gene kháng thuốc trở nên phổ biến trong quần thể → quần thể côn trùng kháng thuốc được hình thành.

Đây là kết quả của chọn lọc tự nhiên – thuốc trừ sâu đóng vai trò tác nhân chọn lọc, không phải tác nhân gây đột biến.

SƠ ĐỒ TƯ DUY

1. Tiến hoá sinh học

• Định nghĩa: thay đổi đặc tính di truyền của quần thể qua các thế hệ
• VD: tiến hoá xương chi ngựa (từ Eohippus → Equus): kích thước tăng, số ngón giảm

2. Chọn lọc nhân tạo

• Con người chọn lọc cá thể mang tính trạng tốt → giữ lại, nhân giống → loại bỏ cá thể không đạt
• Mục đích: nâng cao năng suất, chất lượng vật nuôi, cây trồng
• VD: Cây mù tạc hoang dại → 6 loại rau cải; gà siêu thịt (905 g → 4 200 g)
• Đặc điểm: nhanh, có định hướng theo nhu cầu con người

3. Chọn lọc tự nhiên

• Cá thể thích nghi hơn → sống sót + sinh sản cao hơn → đặc điểm thích nghi phổ biến trong quần thể
• Tác động trực tiếp lên kiểu hình → gián tiếp thay đổi tần số allele
• VD: Bướm Biston betularia (trắng → đen khi môi trường ô nhiễm)
• Ứng dụng giải thích: côn trùng kháng thuốc trừ sâu, vi khuẩn kháng kháng sinh, virus kháng vaccine

4. So sánh CLTN và CLNT

• Giống: đều dựa trên biến dị di truyền, đều thay đổi đặc tính di truyền
• Khác: CLTN do môi trường (chậm, hướng thích nghi); CLNT do con người (nhanh, hướng nhu cầu)

SAI LẦM THƯỜNG GẶP

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu