PHẦN 1: LÝ THUYẾT TRỌNG TÂM

I – Dòng điện và nguồn điện

1. Dòng điện

Thí nghiệm với hai điện nghiệm: điện nghiệm A được tích điện (hai lá xoè ra), điện nghiệm B không tích điện (hai lá cụp lại). Khi nối hai quả cầu bằng thanh kim loại, hai lá của A giảm độ xoè còn hai lá của B xoè ra → các hạt mang điện đã chuyển dịch từ A sang B qua thanh kim loại → trong thanh kim loại đã có dòng điện.

Dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện.

Câu hỏi củng cố:

Dòng điện là gì?

A. Dòng các điện tích dương chuyển động hỗn loạn.

B. Dòng các điện tích âm chuyển động hỗn loạn.

C. Dòng các điện tích dịch chuyển có hướng. ✓

D. Dòng các nguyên tử chuyển động có hướng.

Đáp án: C. Dòng điện là dòng các hạt mang điện (điện tích) dịch chuyển có hướng. Nếu các hạt chuyển động hỗn loạn (không có hướng xác định) thì không tạo thành dòng điện. Nguyên tử trung hoà về điện nên dù chuyển động cũng không tạo dòng điện.

Lưu ý quan trọng:

• Trong dây dẫn kim loại, dòng điện là dòng các electron tự do dịch chuyển có hướng.
• Chiều quy ước của dòng điện: đi từ cực dương (+) của nguồn điện, qua dây dẫn và các thiết bị, tới cực âm (−) của nguồn điện (ngược chiều dịch chuyển của electron).

2. Nguồn điện

Muốn duy trì dòng điện trong các thiết bị tiêu thụ điện phải có nguồn điện. Nguồn điện có khả năng cung cấp năng lượng điện để các dụng cụ điện hoạt động.

Những nguồn điện thường dùng: pin, acquy, đinamo xe đạp, pin Mặt Trời, máy phát điện, ổ điện trong nhà…

Mọi nguồn điện đều có hai cực: cực dương (+) và cực âm (−).

Câu hỏi củng cố:

Thiết bị nào sau đây là nguồn điện?

A. Quạt máy   B. Acquy ✓   C. Bếp lửa   D. Đèn pin

Đáp án: B. Acquy là nguồn điện – tạo ra và duy trì dòng điện. Quạt máy và đèn pin là dụng cụ tiêu thụ điện (cần nguồn điện để hoạt động). Bếp lửa không liên quan đến điện.

Câu hỏi củng cố:

Đặc điểm chung của nguồn điện là gì?

A. Có cùng hình dạng, kích thước.

B. Có hai cực là dương và âm. ✓

C. Có cùng cấu tạo.

D. Cả A, B, C đều đúng.

Đáp án: B. Các nguồn điện rất đa dạng về hình dạng, kích thước và cấu tạo (pin tròn, pin vuông, acquy, đinamo…). Điểm chung duy nhất là đều có hai cực: dương (+) và âm (−).

So sánh pin và acquy:

II – Vật dẫn điện và vật không dẫn điện

Thí nghiệm: mắc mạch điện gồm nguồn pin, bóng đèn, công tắc và kẹp nối. Lần lượt kẹp lá đồng, lá nhôm, lá nhựa vào mạch:

• Kẹp lá đồng hoặc lá nhôm → đóng công tắc → đèn sáng → dòng điện chạy qua được.
• Kẹp lá nhựa → đóng công tắc → đèn không sáng → dòng điện không chạy qua được.

Vật dẫn điện là vật cho dòng điện chạy qua. Ví dụ: các vật làm bằng kim loại (đồng, nhôm, sắt…), ruột bút chì (than chì).

Vật không dẫn điện (vật cách điện) là vật không cho dòng điện chạy qua. Ví dụ: nhựa, gỗ khô, thuỷ tinh, sứ, cao su.

Câu hỏi củng cố:

Không có dòng điện chạy qua vật nào dưới đây?

A. Quạt điện đang quay liên tục.

B. Bóng đèn điện đang phát sáng.

C. Thước nhựa đang bị nhiễm điện. ✓

D. Radio đang nói.

Đáp án: C. Thước nhựa bị nhiễm điện chỉ có nghĩa là nó mang điện tích (do cọ xát), nhưng không có dòng điện chạy qua vì không có sự dịch chuyển có hướng liên tục của các hạt mang điện. Quạt, đèn, radio đang hoạt động đều có dòng điện chạy qua.

III – Pin Volta (Đọc thêm)

Năm 1800, nhà bác học Volta chế tạo pin điện đầu tiên trên thế giới. Pin Volta gồm hai bản kim loại đồng (Cu) và kẽm (Zn) nhúng trong bình đựng dung dịch acid loãng. Do tác dụng hoá học, bản đồng trở thành cực dương, bản kẽm trở thành cực âm. Nối hai cực bằng dây dẫn → trong dây dẫn có dòng điện.

PHẦN 2: PHƯƠNG PHÁP GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP

Dạng 1: Nhận biết nguồn điện và dụng cụ tiêu thụ điện

Phương pháp:

• Nguồn điện: thiết bị tạo ra và cung cấp dòng điện. Ví dụ: pin, acquy, đinamo, pin Mặt Trời, máy phát điện.
• Dụng cụ tiêu thụ điện: thiết bị sử dụng năng lượng điện để hoạt động. Ví dụ: quạt, đèn, tivi, nồi cơm điện.
• Một thiết bị có thể đổi vai trò: pin điện thoại khi sạc là dụng cụ tiêu thụ điện, khi dùng điện thoại là nguồn điện.

Ví dụ 1:

Các thiết bị nào sau đây không phải nguồn điện?

A. Pin   B. Acquy   C. Đinamo xe đạp   D. Quạt điện ✓

Hướng dẫn giải:

Pin, acquy, đinamo xe đạp đều tạo ra dòng điện → là nguồn điện. Quạt điện tiêu thụ điện (cần cắm vào ổ điện mới hoạt động) → không phải nguồn điện.

Ví dụ 2:

Điện thoại đang sạc pin. Lúc này pin điện thoại là nguồn điện hay dụng cụ tiêu thụ điện? Nguồn điện ở đâu?

Hướng dẫn giải:

Khi sạc, pin điện thoại đang nhận năng lượng điện từ ổ cắm → pin là dụng cụ tiêu thụ điện. Nguồn điện lúc này là ổ cắm điện (nối với lưới điện quốc gia).

Dạng 2: Phân loại vật dẫn điện và vật cách điện

Phương pháp:

• Vật dẫn điện: thường là kim loại (đồng, nhôm, sắt, thép…), than chì (ruột bút chì), dung dịch muối/acid.
• Vật cách điện: nhựa, cao su, gỗ khô, thuỷ tinh, sứ, không khí khô.
• Lưu ý: gỗ ướt có thể dẫn điện (do nước chứa ion); thuỷ tinh ở nhiệt độ rất cao cũng dẫn điện.

Ví dụ 1:

Trong các vật: thanh gỗ khô, ruột bút chì, dây nhựa, thanh thuỷ tinh, đoạn dây nhôm – vật nào dẫn điện, vật nào cách điện?

Hướng dẫn giải:

Ví dụ 2:

Kể tên vật liệu cách điện trong các dụng cụ điện thường dùng.

Hướng dẫn giải:

• Vỏ dây điện: làm bằng nhựa hoặc cao su → cách ly lõi dây với bên ngoài, tránh giật điện.
• Thân phích cắm điện: làm bằng nhựa → cách ly hai chốt phích với nhau và với tay người cầm.
• Vỏ công tắc, ổ cắm: làm bằng nhựa hoặc sứ → bảo vệ người sử dụng.

Dạng 3: Xác định có dòng điện hay không trong mạch

Phương pháp:

Có dòng điện khi thoả đồng thời hai điều kiện:

1. Có nguồn điện (pin, acquy…).
2. Mạch kín (các thiết bị nối liền với hai cực nguồn điện bằng dây dẫn, không bị hở).

Nếu thiếu một trong hai → không có dòng điện.

Ví dụ 1:

Đèn pin bật công tắc nhưng không sáng. Có thể do nguyên nhân nào?

Hướng dẫn giải:

Có nhiều nguyên nhân khiến mạch không kín hoặc không có nguồn điện:

• Hết pin → không có nguồn điện cung cấp dòng điện.
• Bóng đèn bị hư (đứt dây tóc) → mạch bị hở → không có dòng điện.
• Dây điện bị đứt bên trong → mạch hở.
• Pin gắn sai cực → mạch không hoạt động đúng.
• Mối nối bị hở → mạch không kín.

Ví dụ 2:

Đang có dòng điện chạy trong vật nào?

A. Mảnh nilông đã cọ xát   B. Cục pin đặt riêng trên bàn   C. Đồng hồ dùng pin đang chạy ✓   D. Dây điện trong nhà khi không dùng thiết bị nào

Hướng dẫn giải:

• A: nilông nhiễm điện (mang điện tích) nhưng không có dòng dịch chuyển có hướng liên tục → không có dòng điện.
• B: pin đặt riêng, không nối mạch kín → không có dòng điện.
• C: đồng hồ đang chạy → pin cung cấp năng lượng, mạch kín → có dòng điện ✓.
• D: không sử dụng thiết bị nào → mạch hở → không có dòng điện.

Dạng 4: Giải thích hiện tượng thực tế liên quan đến dòng điện

Phương pháp:

Dựa vào kiến thức: dòng điện cần mạch kín + nguồn điện. Vật dẫn điện cho dòng điện qua, vật cách điện thì không.

Ví dụ 1:

Vì sao đèn xe đạp có đinamo chỉ cần một dây nối đến bóng đèn mà đèn vẫn sáng?

Hướng dẫn giải:

Đèn xe đạp dùng đinamo làm nguồn điện. Chỉ có một dây điện nối đinamo với bóng đèn, nhưng khung xe đạp (làm bằng kim loại – vật dẫn điện) đóng vai trò như dây dẫn thứ hai, tạo thành mạch kín. Dòng điện đi từ đinamo → dây điện → bóng đèn → khung xe → quay lại đinamo.

Ví dụ 2:

Muốn có dòng điện chạy qua bóng đèn pin thì phải làm thế nào?

Hướng dẫn giải:

Phải mắc hai dây dẫn của bóng đèn với hai cực của nguồn điện (pin) tạo thành mạch kín. Nếu chỉ nối một cực hoặc nối cả hai dây vào cùng một cực → mạch hở → không có dòng điện → đèn không sáng.

Ví dụ 3:

Đèn pin có hai cục pin. Nếu tháo ra và đảo chiều một cục pin thì đèn có sáng không?

Hướng dẫn giải:

Khi đảo chiều một cục pin, hai cục pin có cực dương (hoặc cực âm) quay vào nhau → hai pin triệt tiêu nhau → không cung cấp đủ năng lượng → đèn không sáng.

PHẦN 3: SƠ ĐỒ TƯ DUY

1. DÒNG ĐIỆN

• 1.1. Định nghĩa: dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện
• 1.2. Trong kim loại: dòng electron tự do dịch chuyển có hướng
• 1.3. Chiều quy ước: từ cực (+) → dây dẫn → cực (−)
• 1.4. Điều kiện có dòng điện: cần nguồn điện + mạch kín

2. NGUỒN ĐIỆN

• 2.1. Chức năng: tạo ra và duy trì dòng điện, cung cấp năng lượng điện
• 2.2. Đặc điểm chung: có hai cực – dương (+) và âm (−)
• 2.3. Các loại nguồn điện thường dùng
  • Pin (tiểu, vuông, cúc áo, đại…)
  • Acquy (xe máy, ô tô…)
  • Đinamo xe đạp
  • Pin Mặt Trời
  • Máy phát điện
  • Ổ điện trong nhà (nối lưới điện quốc gia)

3. VẬT DẪN ĐIỆN VÀ VẬT CÁCH ĐIỆN

• 3.1. Vật dẫn điện: cho dòng điện chạy qua
  • Kim loại: đồng, nhôm, sắt, thép…
  • Than chì (ruột bút chì)
  • Dung dịch muối, acid
• 3.2. Vật cách điện: không cho dòng điện chạy qua
  • Nhựa, cao su, gỗ khô
  • Thuỷ tinh, sứ
  • Không khí khô
• 3.3. Ứng dụng vật cách điện
  • Vỏ dây điện (nhựa/cao su)
  • Thân phích cắm (nhựa)
  • Vỏ công tắc, ổ cắm (nhựa/sứ)

4. PIN VOLTA (Đọc thêm)

• Cấu tạo: bản đồng (Cu) + bản kẽm (Zn) + dung dịch acid loãng
• Bản đồng → cực dương; bản kẽm → cực âm
• Nối hai cực bằng dây dẫn → có dòng điện

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu