Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 55
Đề bài: Theo em, những vấn đề về đạo đức và pháp luật nảy sinh khi giao tiếp trên mạng đã và đang trở thành phổ biến là gì?
Lời giải:
Một số vấn đề về đạo đức và pháp luật phổ biến khi giao tiếp trên mạng:
- Đưa tin sai sự thật, tin giả lên mạng xã hội gây hoang mang dư luận.
- Công bố thông tin cá nhân của người khác mà không được phép.
- Phát tán thư rác, tin nhắn rác với mục đích quảng cáo.
- Vi phạm bản quyền – sao chép, phát tán phần mềm, phim, nhạc trái phép.
- Bắt nạt qua mạng – chửi bới, đe doạ, miệt thị người khác.
- Lừa đảo qua mạng – chiếm đoạt tài sản qua các giao dịch trực tuyến.
- Ứng xử thiếu văn hoá – chửi tục, công kích, sỉ nhục lẫn nhau trên các diễn đàn.
1. Những vấn đề đạo đức, pháp luật và văn hoá
Hoạt động 1 trang 55
Đề bài: Xem xét tình huống sau và trả lời câu hỏi:
Do mâu thuẫn ở một diễn đàn trên mạng, một nhóm nữ sinh đánh một bạn nữ khác. Các bạn ở xung quanh đã không can ngăn mà còn quay phim rồi đưa lên mạng xã hội. Do có nhiều bình luận thiếu thiện ý trên mạng xã hội dẫn đến xấu hổ với bạn bè, nạn nhân đã bỏ nhà ra đi không để lại lời nhắn.
Câu hỏi:
1. Trong tình huống trên, hành vi nào vi phạm pháp luật, hành vi nào vi phạm đạo đức?
Lời giải:
| Hành vi | Phân loại |
|---|---|
| Đánh bạn (nếu đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự – 16 tuổi, gây thương tích nặng) | Vi phạm pháp luật (tội cố ý gây thương tích, làm nhục người khác). |
| Đánh bạn (chưa gây thương tích nặng) | Vi phạm đạo đức. |
| Các bạn xung quanh không can ngăn | Vi phạm đạo đức. |
| Quay phim rồi đưa lên mạng xã hội | Vi phạm đạo đức (gián tiếp cổ vũ bạo lực học đường). |
| Bình luận thiếu thiện ý trên mạng | Vi phạm đạo đức. |
2. Theo em, yếu tố nào của Internet đã khiến sự việc trở nên trầm trọng?
Lời giải:
Các yếu tố của Internet khiến sự việc trầm trọng hơn:
- Tính lan truyền nhanh, rộng: Video đưa lên mạng được phát tán nhanh chóng cho rất nhiều người xem.
- Tính lưu trữ lâu dài: Tin đưa lên mạng tồn tại mãi, lúc nào cũng có thể xem lại được.
- Tính ẩn danh: Người bình luận trên mạng có thể giấu tên nên mạnh bạo, ác ý hơn so với ngoài đời.
- Khó kiểm soát: Hành vi xấu trên mạng khó bị phát hiện và xử lí ngay.
→ Chính những yếu tố này khiến nạn nhân bị tổn thương tâm lí nặng hơn, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Câu hỏi củng cố mục 1 trang 57
Đề bài: Em hãy lấy ví dụ về các vấn đề tiêu cực có thể nảy sinh khi tham gia các hoạt động sau trên mạng.
a) Tranh luận trên facebook.
Lời giải:
Các vấn đề tiêu cực khi tranh luận trên Facebook:
- Ứng xử thiếu văn hoá: Chửi tục, công kích cá nhân, miệt thị người khác.
- Bắt nạt qua mạng: Nhiều người cùng “ném đá”, chỉ trích một cá nhân.
- Lan truyền tin sai sự thật trong khi tranh luận.
- Xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác → có thể vi phạm pháp luật.
- Tiết lộ thông tin cá nhân của đối phương để công kích.
b) Gửi thư điện tử.
Lời giải:
Các vấn đề tiêu cực khi gửi thư điện tử:
- Gửi thư rác (spam): Gửi nhiều thư quảng cáo mà người nhận không muốn.
- Lừa đảo qua email: Giả mạo ngân hàng, công ty để lấy mật khẩu, chiếm đoạt tài sản.
- Phát tán virus: Gửi file đính kèm chứa mã độc.
- Đe doạ, tống tiền qua email.
- Lộ thông tin cá nhân khi email bị hack.
2. Một số quy định pháp lí đối với người dùng trên mạng
Hoạt động 2 trang 57
Đề bài:
1. Em hãy đưa ra một số ví dụ đưa tin lên mạng không đúng.
Lời giải:
Một số ví dụ đưa tin lên mạng không đúng:
- Đưa tin giả về dịch bệnh, thiên tai gây hoang mang dư luận (ví dụ: tin sai về Covid-19).
- Đưa tin sai sự thật về một cá nhân, tổ chức làm ảnh hưởng đến uy tín, danh dự.
- Quảng cáo sai về tác dụng của thuốc, thực phẩm chức năng.
- Bịa đặt về đời tư của người nổi tiếng.
- Đăng ảnh, video chưa được phép của người khác.
- Đăng tin giật gân, câu view không có căn cứ.
2. Một cá nhân đưa tin bịa đặt về bệnh dịch xảy ra làm nhiều người hết sức lo lắng. Hành vi chia sẻ lại tin đó có vi phạm pháp luật hay không?
Lời giải:
Có, hành vi chia sẻ lại tin bịa đặt vẫn vi phạm pháp luật.
Giải thích:
- Theo SGK trang 59: “việc chia sẻ một tin vi phạm luật cũng là vi phạm luật.”
- Tin bịa đặt về bệnh dịch là tin sai sự thật, gây hoang mang trong nhân dân → đã vi phạm Luật An ninh mạng và Nghị định 15/2020/NĐ-CP.
- Người chia sẻ lại đã tiếp tay cho việc lan truyền tin sai → cũng phải chịu trách nhiệm pháp lí.
→ Trước khi chia sẻ một tin, cần kiểm tra tính chính xác và không vi phạm pháp luật.
Câu hỏi củng cố mục 2 trang 59
Đề bài:
1. Trong đợt bùng phát dịch Covid-19 vào đầu năm 2021, một cá nhân đã đăng tin sai về hành trình đi lại của một bệnh nhân bị dương tính với virus Covid-19. Sự việc này đã gây hoang mang cho cả một khu dân cư. Theo em, cá nhân trên đã vi phạm điều nào trong bộ các Luật liên quan đến Công nghệ thông tin?
Lời giải:
Cá nhân trên đã vi phạm:
- Điều 8 khoản 1 mục d của Luật An ninh mạng: “Thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế – xã hội, gây khó khăn cho hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác.”
→ Việc đăng tin sai về hành trình bệnh nhân Covid-19 đúng là thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân.
2. Trên mạng hiện nay có rất nhiều quảng cáo sai sự thật. Quảng cáo sai về tác dụng của một loại thuốc sẽ bị phạt theo mục nào của điều 101 khoản 1 của Nghị định 15/2020/NĐ-CP?
Lời giải:
Quảng cáo sai về tác dụng của thuốc sẽ bị phạt theo:
- Điều 101 khoản 1 mục a của Nghị định 15/2020/NĐ-CP: “Cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân.”
→ Quảng cáo sai về tác dụng của thuốc là thông tin sai sự thật → bị xử phạt theo mục a.
3. Quyền tác giả và bản quyền
Hoạt động 3 trang 59
Đề bài: Em hiểu thế nào là quyền tác giả? Tác giả của một tác phẩm (bức tranh, chương trình máy tính) có những quyền gì đối với tác phẩm của mình?
Lời giải:
Khái niệm quyền tác giả:
Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.
Các quyền của tác giả đối với tác phẩm:
Theo Luật Sở hữu trí tuệ (2019), quyền tác giả bao gồm 2 nhóm quyền:
a) Quyền nhân thân:
- Đặt tên cho tác phẩm.
- Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm.
- Được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
- Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm.
- Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm – không cho người khác sửa chữa, cắt xén, xuyên tạc.
b) Quyền tài sản:
- Làm tác phẩm phái sinh (chuyển thể, dịch sang ngôn ngữ khác,…).
- Sao chép tác phẩm.
- Truyền đạt tác phẩm đến công chúng.
- Cho thuê bản gốc hoặc bản sao chương trình máy tính.
Hoạt động 4 trang 60
Đề bài: Ai vi phạm bản quyền trong những tình huống sau?
1. Hoàng mua với giá rất rẻ một chiếc thẻ nhớ USB chứa các video âm nhạc mà người bán đã sưu tầm từ trên Internet không có thoả thuận gì với tác giả hay ca sĩ biểu diễn.
Lời giải:
Người vi phạm bản quyền: Người bán USB.
Giải thích:
- Người bán đã sao chép và phát tán các video âm nhạc mà không có sự đồng ý của tác giả và ca sĩ biểu diễn.
- Hành vi này vi phạm quyền tài sản của tác giả (quyền sao chép, quyền truyền đạt tác phẩm).
- Hoàng là người mua, có thể không vi phạm trực tiếp nhưng nên tránh mua các sản phẩm không có bản quyền để không tiếp tay cho việc vi phạm.
2. Lan mua một phần mềm có bản quyền trên đĩa CD. Sau khi cài đặt lên máy tính của mình, Lan cài thêm trên máy của một bạn thân.
Lời giải:
Người vi phạm bản quyền: Lan.
Giải thích:
- Khi mua phần mềm, Lan chỉ mua quyền sử dụng (licence) cho một máy tính.
- Việc Lan cài thêm phần mềm lên máy của bạn thân là sao chép và cài đặt trái phép → vi phạm bản quyền.
- Theo SGK trang 61: “Nếu mua quyền sử dụng cho một máy, rồi lại cài đặt cho máy thứ hai là vi phạm bản quyền.”
Câu hỏi củng cố mục 3 trang 62
Đề bài:
1. Trong các hành vi sau, những hành vi nào là vi phạm bản quyền?
- A. Sao chép các đĩa cài đặt phần mềm.
- B. Một người bạn của em mua tài khoản học một khoá tiếng Anh trực tuyến. Em mượn tài khoản để cùng học.
- C. Phá khoá phần mềm chỉ để thử khả năng phá khoá chứ không dùng.
- D. Em dùng nhờ một phần mềm trên máy tính của bạn.
Lời giải:
→ Các hành vi vi phạm bản quyền: A, B, C.
Giải thích:
| Đáp án | Phân tích |
|---|---|
| A | Vi phạm – sao chép đĩa cài phần mềm là sao chép tác phẩm khi chưa được phép. |
| B | Vi phạm – tài khoản học trực tuyến chỉ cấp quyền cho 1 người, mượn dùng chung là vi phạm quyền sử dụng. |
| C | Vi phạm – theo SGK trang 61, dù phá khoá để thử cũng là phá huỷ biện pháp kĩ thuật bảo vệ bản quyền. |
| D | Không vi phạm – chỉ dùng nhờ trên máy đã cài sẵn (do người khác sở hữu quyền sử dụng), không sao chép, không cài thêm. |
2. Em hãy nêu ví dụ về một hành vi vi phạm bản quyền đối với sản phẩm tin học.
Lời giải:
Một số ví dụ về hành vi vi phạm bản quyền với sản phẩm tin học:
- Dùng phần mềm crack (Photoshop, Microsoft Office,…) không trả tiền.
- Sao chép đĩa cài phần mềm để bán hoặc tặng người khác.
- Tải phim, nhạc, sách từ các trang web lậu mà không trả phí.
- Đăng lại bài viết, hình ảnh của người khác lên Facebook mà không xin phép, không ghi nguồn.
- Chia sẻ tài khoản Netflix, Spotify cho nhiều người dùng (vượt quá quy định).
- Phá khoá game để chơi miễn phí.
Luyện tập
Luyện tập trang 62
Đề bài:
1. Trong các ý kiến sau, em đồng ý, không đồng ý hay chỉ đồng ý một phần với các ý kiến nào? Tại sao?
- a) Chúng ta có quyền đưa lên mạng xã hội tất cả các tin không phải là tin giả.
- b) Chúng ta có quyền đưa lên mạng xã hội tất cả các tin miễn là không có hại đến cá nhân ai.
- c) Chúng ta có quyền đưa lên mạng xã hội tất cả các tin miễn là không vi phạm pháp luật.
Lời giải:
| Ý kiến | Đánh giá | Lí do |
|---|---|---|
| a | Không đồng ý | Tin không phải tin giả vẫn có thể vi phạm pháp luật (lộ bí mật nhà nước, xúc phạm danh dự người khác) hoặc vi phạm đạo đức. |
| b | Đồng ý một phần | Đúng là không nên có hại đến cá nhân, nhưng còn phải xét đến vi phạm pháp luật, bí mật quốc gia, thuần phong mĩ tục. |
| c | Đồng ý một phần | Không vi phạm pháp luật là cần thiết, nhưng còn phải tính đến hậu quả đạo đức. Theo SGK trang 59: “Ngay khi tin đưa không phạm luật, vẫn phải tính đến các hậu quả của nó khi nó vi phạm những chuẩn mực đạo đức.” |
→ Khi đăng tin lên mạng, cần đảm bảo cả 2 điều kiện: không vi phạm pháp luật và không vi phạm đạo đức.
2. Trong đại dịch Covid-19, một người dùng Facebook đã chia sẻ tin “Bắt đầu từ ngày 28/3/2020, toàn thành phố Hồ Chí Minh sẽ bị phong toả trong 14 ngày,…”. Khi bị triệu tập để xử phạt, người này đã chứng minh rằng anh ta chỉ đưa lại một tin chứ không bịa. Người này sai ở đâu?
Lời giải:
Người này sai ở chỗ:
- Tin này là tin sai sự thật, tin giả – thực tế chính quyền TP. Hồ Chí Minh không có quyết định phong toả như vậy.
- Theo SGK trang 59: “việc chia sẻ một tin vi phạm luật cũng là vi phạm luật.”
- Trước khi chia sẻ, người này chưa kiểm tra tính chính xác của tin → đã tiếp tay phát tán tin giả → gây hoang mang trong dân.
- Việc anh ta “chỉ đưa lại” không thể là lí do miễn trừ trách nhiệm. Người chia sẻ tin giả vẫn bị xử phạt theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP.
→ Bài học: trước khi chia sẻ bất kì tin nào, phải kiểm tra nguồn tin có chính xác hay không.
Vận dụng
Vận dụng trang 62
Đề bài:
1. Nếu đăng trên mạng xã hội nhận xét có tính xúc phạm đến một người khác thì hành vi này là:
- A. Vi phạm pháp luật.
- B. Vi phạm đạo đức.
- C. Tuỳ theo mức độ, có thể vi phạm đạo đức hay pháp luật.
- D. Không vi phạm gì.
Lời giải:
→ Đáp án đúng: C.
Giải thích:
- Nhận xét xúc phạm mức độ nhẹ (chê bai, mỉa mai) → vi phạm đạo đức.
- Nhận xét xúc phạm nặng (vu khống, bôi nhọ danh dự, nhân phẩm) → vi phạm pháp luật – cụ thể là Điều 101 khoản 1 Nghị định 15/2020/NĐ-CP về “xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân”.
→ Tuỳ theo mức độ mà hành vi này có thể vi phạm đạo đức hoặc pháp luật.
2. An nhắc Bình về việc Bình dùng phần mềm lậu và giảng giải cho Bình biết các quy định về quyền tác giả. Nghe xong Bình bảo “Trước đây mình không biết, mà không biết là không có lỗi”. Quan niệm của Bình như vậy có đúng không?
Lời giải:
Quan niệm của Bình không đúng.
Giải thích:
- Không biết luật vẫn phải chịu trách nhiệm khi vi phạm – đây là nguyên tắc cơ bản của pháp luật. Mọi công dân có nghĩa vụ tìm hiểu và tuân thủ pháp luật.
- Việc dùng phần mềm lậu gây thiệt hại cho chủ sở hữu phần mềm (giảm doanh thu, ảnh hưởng đầu tư) → là hành vi sai dù người dùng có biết hay không.
- Bình có thể không bị xử phạt nặng lần đầu nếu chứng minh được không biết, nhưng đã được An nhắc nhở rồi mà vẫn tiếp tục dùng phần mềm lậu thì sẽ là cố ý vi phạm.
→ Bài học: Sau khi đã biết quy định, Bình cần gỡ bỏ phần mềm lậu và mua bản quyền (hoặc dùng phần mềm miễn phí thay thế) để tôn trọng quyền tác giả.
Thầy Phạm Thành Danh
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tin Học THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tin học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Thuận Hóa