Mở đầu trang 122

Đề bài: Quan sát một cây trưởng thành to lớn được phát triển từ một hạt cây nhỏ xíu ban đầu, có bao giờ em tự hỏi: Nhờ đâu mà cây có thể lớn lên được? Nguyên liệu để tạo nên sự thay đổi kì diệu đó là gì?

Lời giải:

Em có thể trả lời ngắn gọn:

• Cây lớn lên được nhờ được cung cấp nước và các chất dinh dưỡng (chủ yếu là chất khoáng từ đất) cùng với khí CO₂ và ánh sáng.
• Nước và chất dinh dưỡng là nguyên liệu để cây tổng hợp chất hữu cơ → giúp cây sinh trưởng và phát triển.

(Nội dung này sẽ được làm rõ ở các phần sau của bài.)

I. Thành phần hoá học, cấu trúc và tính chất của nước

Câu hỏi trang 122

Câu 1 trang 122

Đề bài: Phân tử nước được cấu tạo từ những nguyên tử nào? Trong phân tử nước, các nguyên tử liên kết với nhau bằng liên kết gì?

Lời giải:

• Phân tử nước được cấu tạo từ 2 nguyên tử hydrogen (H) và 1 nguyên tử oxygen (O).
• Trong phân tử nước, các nguyên tử liên kết với nhau bằng liên kết cộng hoá trị.

Câu 2 trang 122

Đề bài: Tính phân cực của phân tử nước được thể hiện như thế nào?

Lời giải:

Tính phân cực của phân tử nước được thể hiện như sau:

• Trong liên kết cộng hoá trị, cặp electron bị lệch về phía nguyên tử oxygen.
• Do đó:
  • Đầu mang nguyên tử oxygen tích điện âm.
  • Đầu mang nguyên tử hydrogen tích điện dương.

→ Sự phân bố điện tích lệch này tạo nên tính phân cực của phân tử nước, giúp nước trở thành dung môi hoà tan được nhiều chất.

II. Vai trò của nước đối với sinh vật

Câu hỏi trang 123

Câu 1 trang 123

Đề bài: Nêu vai trò của nước đối với sinh vật. Điều gì sẽ xảy ra nếu sinh vật bị thiếu nước?

Lời giải:

• Vai trò của nước đối với sinh vật:
  • Là thành phần chủ yếu cấu tạo nên tế bào và cơ thể sinh vật.
  • Là dung môi hoà tan và vận chuyển các chất dinh dưỡng trong cơ thể.
  • Là nguyên liệu và môi trường cho nhiều quá trình sống (quang hợp ở thực vật, tiêu hoá ở động vật,…).
  • Góp phần điều hoà nhiệt độ cơ thể.
• Nếu sinh vật thiếu nước:
  • Các quá trình sống bị rối loạn.
  • Sinh vật có thể bị chết (ví dụ: cây bị héo, vàng lá; người mệt mỏi, mất sức,…).

Câu 2 trang 123

Đề bài: Hãy đề xuất cách tiến hành thí nghiệm chứng minh khẳng định “Nếu thiếu nước trong thời gian dài, cây sẽ bị héo, giảm sức sống và có thể chết”.

Lời giải:

Em có thể đề xuất thí nghiệm như sau:

• Chuẩn bị: 2 chậu cây cùng loài, cùng kích thước, cùng độ tuổi (ví dụ: cây đậu, cây cà chua,…). Dán nhãn chậu A và chậu B.
• Tiến hành:
  • Đặt cả 2 chậu ở cùng điều kiện về ánh sáng, nhiệt độ.
  • Chậu A: tưới nước đầy đủ hằng ngày.
  • Chậu B: không tưới nước (hoặc tưới rất ít) trong thời gian dài.
  • Quan sát hai chậu cây sau 1–2 tuần.
• Dự đoán kết quả: Chậu A cây xanh tốt; chậu B cây héo dần, lá vàng, sức sống giảm, có thể chết.

→ Kết luận: nếu thiếu nước trong thời gian dài, cây sẽ bị héo, giảm sức sống và có thể chết.

Câu 3 trang 123

Đề bài: Khi bị nôn, sốt cao hoặc tiêu chảy, cơ thể bị mất rất nhiều nước. Trong trường hợp đó, em cần làm gì?

Lời giải:

Khi bị nôn, sốt cao hoặc tiêu chảy, cần bổ sung nước kịp thời cho cơ thể bằng cách:

• Uống nhiều nước lọc, chia nhỏ thành nhiều lần.
• Uống dung dịch oresol để bù nước và chất điện giải.
• Uống thêm nước hoa quả, nước cháo loãng, nước canh để bổ sung nước và chất dinh dưỡng.
• Nếu mất nước quá nhiều, kéo dài → cần đến cơ sở y tế để được khám và điều trị kịp thời.

III. Vai trò của chất dinh dưỡng đối với sinh vật

1. Vai trò của chất dinh dưỡng đối với thực vật

Câu 1 trang 124

Đề bài: Chất dinh dưỡng có vai trò gì đối với thực vật? Nêu một số biểu hiện ở thực vật khi thiếu hoặc thừa chất dinh dưỡng.

Lời giải:

• Vai trò của chất dinh dưỡng đối với thực vật:
  • Cung cấp nguyên liệu và năng lượng cho các quá trình sống của cây.
  • Giúp cây sinh trưởng, phát triển bình thường (ví dụ: N giúp tổng hợp protein và diệp lục).
• Biểu hiện khi thiếu hoặc thừa chất dinh dưỡng:
  • Thiếu: cây sinh trưởng chậm, lá vàng (thiếu N), lá vàng và xoăn (thiếu Mg), cây còi cọc, năng suất thấp.
  • Thừa: cây phát triển không bình thường, dễ bị đổ ngã, sâu bệnh, năng suất giảm.

Câu 2 trang 124

Đề bài: Giải thích tại sao trong trồng trọt, người ta thường trồng thay đổi các loài cây khác nhau trên cùng một diện tích đất trồng ở các mùa vụ khác nhau trong một năm.

Lời giải:

• Mỗi loài cây có nhu cầu chất dinh dưỡng khác nhau, hấp thụ các chất khoáng khác nhau từ đất.
• Nếu trồng một loài cây liên tục trên cùng một mảnh đất → đất sẽ bị cạn kiệt một số chất dinh dưỡng → cây sinh trưởng kém, năng suất giảm.
• Khi trồng thay đổi (luân canh) các loài cây khác nhau ở các mùa vụ:
  • Đất không bị cạn kiệt một loại chất dinh dưỡng nào.
  • Sử dụng đất hiệu quả hơn, cây sinh trưởng tốt, năng suất cao.

2. Vai trò của chất dinh dưỡng đối với động vật

Hoạt động trang 125

Đề bài: Quan sát Hình 29.6 và liên hệ với các kiến thức đã học, thảo luận nhóm để hoàn thành thông tin theo mẫu Bảng 29.1.

Lời giải:

Em điền vào Bảng 29.1 như sau:

Em có thể

Em có thể trang 126

Đề bài: Sớm nhận biết tình trạng thiếu hoặc thừa nước và chất dinh dưỡng ở sinh vật để bổ sung và điều chỉnh kịp thời giúp sinh vật sinh trưởng, phát triển tốt.

Lời giải:

Em vận dụng kiến thức trong bài để nhận biết và điều chỉnh như sau:

• Đối với thực vật:
  • Thiếu nước: cây héo, lá rũ xuống, vàng úa → cần tưới nước kịp thời.
  • Thiếu chất dinh dưỡng: lá vàng (thiếu N), lá vàng và xoăn (thiếu Mg), cây còi cọc → cần bón phân phù hợp (phân đạm, phân lân, phân kali,…).
  • Thừa nước hoặc thừa phân: cây dễ bị úng rễ, đổ ngã, sâu bệnh → cần tháo nước, giảm bón phân.
• Đối với người và động vật:
  • Thiếu nước: khát, mệt mỏi, da khô → cần uống đủ nước mỗi ngày.
  • Thiếu chất dinh dưỡng: gầy yếu, suy dinh dưỡng, mắc bệnh → cần ăn uống cân đối, đủ chất.
  • Thừa chất dinh dưỡng: béo phì, bệnh tim mạch, tiểu đường → cần ăn uống hợp lý, tập luyện thể dục thể thao.

→ Việc nhận biết sớm và điều chỉnh kịp thời sẽ giúp sinh vật sinh trưởng và phát triển khoẻ mạnh.

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu