1. Vị trí địa lí, hình dạng, kích thước

a) Vị trí địa lí

• Châu Âu là bộ phận phía tây của lục địa Á – Âu, ngăn cách với châu Á bởi dãy U-ran.
• Phần lớn lãnh thổ châu Âu nằm giữa các vĩ tuyến 36°B và 71°B, chủ yếu thuộc đới ôn hoà của bán cầu Bắc.

b) Hình dạng, kích thước

• Diện tích: trên 10 triệu km²; so với các châu lục khác, chỉ lớn hơn châu Đại Dương.
• Đường bờ biển: bị cắt xẻ mạnh, tạo thành nhiều bán đảo, biển, vũng vịnh ăn sâu vào đất liền.

2. Đặc điểm tự nhiên

a) Địa hình

Châu Âu có hai khu vực địa hình: đồng bằng và miền núi.

Khu vực đồng bằng

• Chiếm 2/3 diện tích châu lục.
• Gồm: đồng bằng Bắc Âu, đồng bằng Đông Âu, các đồng bằng trung lưu và hạ lưu Đa-nuýp,…
• Các đồng bằng được hình thành do nhiều nguồn gốc khác nhau nên có đặc điểm địa hình khác nhau.

Khu vực miền núi

• Địa hình núi già: phân bố ở phía bắc, vùng trung tâm và phía đông châu lục, gồm các dãy: Xcan-đi-na-vi, U-ran,…
  • Phần lớn là các núi có độ cao trung bình hoặc thấp.
• Địa hình núi trẻ: phân bố chủ yếu ở phía nam, gồm các dãy: An-pơ, Các-pát, Ban-căng,…
  • Phần lớn là các núi có độ cao trung bình dưới 2 000 m.
  • Dãy An-pơ cao và đồ sộ nhất châu Âu, có nhiều đỉnh trên 4 000 m.

b) Khí hậu

Khí hậu châu Âu có sự phân hoá từ bắc xuống nam và từ tây sang đông, tạo nên các đới và kiểu khí hậu khác nhau.

Đới khí hậu cực và cận cực

• Quanh năm giá lạnh.
• Lượng mưa trung bình năm dưới 500 mm.

Đới khí hậu ôn đới (phân hoá thành 2 kiểu)

• Khí hậu ôn đới hải dương:
  • Ôn hoà, mùa đông tương đối ấm, mùa hạ mát.
  • Có mưa quanh năm, lượng mưa trung bình năm từ 800 – 1 000 mm trở lên.
• Khí hậu ôn đới lục địa:
  • Mùa đông lạnh và khô, mùa hạ nóng và ẩm.
  • Lượng mưa nhỏ, trung bình năm khoảng 500 mm, mưa chủ yếu vào mùa hạ.

Đới khí hậu cận nhiệt

Ở châu Âu chỉ có một kiểu khí hậu là cận nhiệt địa trung hải:

• Mùa hạ nóng và khô, thời tiết ổn định.
• Mùa đông ấm và mưa nhiều hơn.
• Lượng mưa trung bình năm khoảng 500 – 700 mm.

Khí hậu vùng núi

Có sự phân hoá theo độ cao.

c) Sông ngòi

• Sông ngòi châu Âu có lượng nước dồi dào.
• Chế độ nước rất phức tạp do được cung cấp nước từ nhiều nguồn: mưa, tuyết tan, băng hà núi cao,…
• Hệ thống kênh đào ở châu Âu rất phát triển, nhờ đó giao thông đường sông thuận lợi.
• Ba sông lớn cần ghi nhớ: Rai-nơ, Đa-nuýp, Von-ga.

d) Đới thiên nhiên

Đới lạnh

• Có khí hậu cực và cận cực.
• Chỉ chiếm một phần nhỏ diện tích lãnh thổ, bao gồm các đảo, quần đảo ở Bắc Băng Dương và một dải hẹp ở phía bắc châu lục.
• Mặt đất bị tuyết bao phủ gần như quanh năm.
• Giới sinh vật nghèo nàn:
  • Thực vật chủ yếu là rêu, địa y và cây bụi.
  • Động vật có một số loài chịu được lạnh.

Đới ôn hoà

• Có khí hậu ôn đới và cận nhiệt.
• Phần lớn lãnh thổ châu Âu nằm trong đới ôn hoà.
• Thiên nhiên thay đổi theo sự thay đổi của nhiệt độ và lượng mưa:

• Động vật: đa dạng cả về số loài và số lượng cá thể trong mỗi loài. Có các loài thú lớn như gấu nâu, chồn, linh miêu, chó sói, sơn dương,…; cùng nhiều loài bò sát và chim.

Bảng tổng hợp đặc điểm tự nhiên châu Âu

Sơ đồ tư duy

Vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên châu Âu

Vị trí địa lí, hình dạng, kích thước

• Vị trí: phía tây lục địa Á – Âu, ngăn cách với châu Á bởi dãy U-ran
• Vĩ tuyến: 36°B – 71°B, đới ôn hoà bán cầu Bắc
• Diện tích: trên 10 triệu km² (chỉ lớn hơn châu Đại Dương)
• Bờ biển: cắt xẻ mạnh → nhiều bán đảo, biển, vũng vịnh

Đặc điểm tự nhiên

• Địa hình:
  • Đồng bằng (2/3 diện tích): Bắc Âu, Đông Âu, trung lưu và hạ lưu Đa-nuýp
  • Miền núi:
    • Núi già (bắc, trung tâm, đông): Xcan-đi-na-vi, U-ran – cao trung bình/thấp
    • Núi trẻ (chủ yếu phía nam): An-pơ, Các-pát, Ban-căng – dưới 2 000 m. An-pơ đồ sộ nhất, đỉnh trên 4 000 m
• Khí hậu: phân hoá bắc – nam, tây – đông
  • Cực và cận cực: giá lạnh, mưa dưới 500 mm
  • Ôn đới hải dương: đông ấm, hạ mát, mưa quanh năm 800 – 1 000 mm trở lên
  • Ôn đới lục địa: đông lạnh khô, hạ nóng ẩm, mưa khoảng 500 mm
  • Cận nhiệt địa trung hải: hạ nóng khô, đông ấm mưa nhiều, mưa 500 – 700 mm
  • Vùng núi: phân hoá theo độ cao
• Sông ngòi:
  • Lượng nước dồi dào, chế độ nước phức tạp
  • Nguồn cấp: mưa, tuyết tan, băng hà núi cao
  • Kênh đào phát triển
  • Ba sông lớn: Rai-nơ, Đa-nuýp, Von-ga
• Đới thiên nhiên:
  • Đới lạnh: phía bắc, đảo/quần đảo Bắc Băng Dương; rêu, địa y, cây bụi; động vật chịu lạnh
  • Đới ôn hoà (phần lớn lãnh thổ):
    • Bắc: rừng lá kim, đất pốt dôn
    • Tây: rừng lá rộng
    • Vào sâu lục địa: rừng hỗn hợp, đất rừng nâu xám
    • Đông nam: thảo nguyên ôn đới, đất đen thảo nguyên
    • Nam: rừng và cây bụi lá cứng
    • Động vật: gấu nâu, chồn, linh miêu, chó sói, sơn dương, bò sát, chim

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn