1. Bản đồ chính trị châu Á

Đặc điểm chung:

• Hiện nay, châu Á có 49 quốc gia và vùng lãnh thổ với nhiều thể chế chính trị khác nhau.
• Trên bản đồ chính trị, châu Á được phân chia thành 6 khu vực.
• Trình độ phát triển của các nước châu Á rất khác nhau, nhưng phần nhiều là các nước đang phát triển.
• Tình hình phát triển kinh tế – xã hội của châu Á trong những năm qua có nhiều chuyển biến tích cực.

Bảng các khu vực của châu Á:

2. Các khu vực thuộc châu Á

a) Khu vực Bắc Á

Phạm vi: Bao gồm toàn bộ vùng Xi-bia của Nga, gồm 3 bộ phận: đồng bằng Tây Xi-bia, cao nguyên Trung Xi-bia, miền núi Đông Xi-bia.

Khí hậu: Lạnh giá khắc nghiệt, mang tính chất lục địa sâu sắc.

Khoáng sản: Tài nguyên tương đối phong phú; trữ lượng lớn: dầu mỏ, than đá, kim cương, vàng, đồng, thiếc,…

Sông ngòi: Mạng lưới sông khá dày. Các sông lớn: Ô-bi, I-ê-nít-xây, Lê-na,… có nguồn thuỷ năng rất lớn.

Thực vật: Rừng bao phủ diện tích rất rộng, chủ yếu là rừng lá kim, được bảo tồn tương đối tốt.

b) Khu vực Trung Á

Phạm vi: Là khu vực duy nhất của châu Á không tiếp giáp với đại dương. Diện tích hơn 4 triệu km².

Địa hình: Thấp dần từ đông sang tây.

• Phía đông: miền núi cao Pa-mia, Thiên Sơn, An-tai.
• Phía tây: các cao nguyên và đồng bằng kéo dài tới hồ Ca-xpi.
• Trung tâm: hồ A-ran.

Khoáng sản: Nhiều khoáng sản – dầu mỏ, than đá, sắt và nhiều kim loại màu.

Khí hậu: Khí hậu ôn đới lục địa. Lượng mưa rất thấp, khoảng 300 – 400 mm/năm, nơi mưa nhiều nhất không quá 600 mm/năm.

Sông ngòi: Hai sông lớn nhất là Xưa Đa-ri-a và A-mu Đa-ri-a, đều đổ vào hồ A-ran.

Cảnh quan: Chủ yếu là thảo nguyên, bán hoang mạc và hoang mạc.

c) Khu vực Tây Á

Phạm vi: Bao gồm bán đảo A-ráp, bán đảo Tiểu Á, đồng bằng Lưỡng Hà. Có ranh giới tự nhiên với châu Âu là dãy Cáp-ca.

Địa hình: Có nhiều núi và sơn nguyên.

Khoáng sản: Chiếm khoảng hơn một nửa trữ lượng dầu mỏ của thế giới.

• Dầu mỏ phân bố chủ yếu ở đồng bằng Lưỡng Hà, các đồng bằng của bán đảo A-ráp và vùng vịnh Péc-xích.
• Những nước có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất: A-rập Xê-út, I-rắc, Cô-oét, Các Tiểu vương quốc A-rập Thống nhất, Ca-ta.
• Ngoài ra còn có sắt, crôm,…

Khí hậu: Khô hạn và nóng. Lượng mưa nhìn chung rất thấp, chỉ khoảng 200 – 300 mm/năm; vùng gần Địa Trung Hải có lượng mưa nhiều hơn.

Sông ngòi: Kém phát triển, nguồn nước rất hiếm. Nước cho sản xuất và sinh hoạt một phần lấy từ hai con sông Ti-grơ và Ơ-phrát, phần còn lại lấy từ nước ngầm và lọc từ nước biển.

Cảnh quan: Phần lớn là bán hoang mạc và hoang mạc.

d) Khu vực Nam Á

Phạm vi: Rộng khoảng 7 triệu km².

Địa hình: Gồm 3 miền chính.

• Phía bắc: hệ thống núi Hi-ma-lay-a đồ sộ chạy theo hướng tây bắc – đông nam.
• Phía tây: sơn nguyên I-ran.
• Phía nam: sơn nguyên Đê-can tương đối thấp và bằng phẳng.
• Ở giữa: đồng bằng Ấn – Hằng được bồi tụ bởi phù sa sông Ấn và sông Hằng.

Khí hậu: Đại bộ phận có khí hậu nhiệt đới gió mùa.

• Mùa đông: gió mùa đông bắc – hơi lạnh và khô.
• Mùa hạ: gió mùa tây nam – nóng, ẩm từ Ấn Độ Dương thổi vào gây mưa.
• Sườn phía nam của Hi-ma-lay-a mưa rất nhiều, lũ lụt xảy ra hằng năm.
• Phía tây bắc Ấn Độ và sơn nguyên I-ran có khí hậu khô hạn.
• Trên các vùng núi, khí hậu thay đổi theo độ cao; từ độ cao 4 500 m trở lên là băng tuyết vĩnh cửu.

Sông ngòi: Nhiều hệ thống sông lớn: sông Ấn, sông Hằng, sông Bra-ma-pút. Các sông bồi đắp nên vùng đồng bằng màu mỡ, sản xuất nhiều sản phẩm: bông, chè, lúa gạo, cây ăn quả nhiệt đới,…

Thảm thực vật: Chủ yếu là rừng nhiệt đới gió mùa và xa van.

e) Khu vực Đông Á

Phạm vi: Rộng khoảng 11,5 triệu km², gồm phần đất liền và phần hải đảo.

Địa hình:

• Phần đất liền (chiếm hơn 96% diện tích): rất đa dạng. Phía tây có nhiều núi và sơn nguyên cao, các bồn địa rộng lớn; phía đông có nhiều núi trung bình, núi thấp và đồng bằng rộng.
• Phần hải đảo: chủ yếu là đồi núi, nhiều núi lửa, thường xuyên có động đất, sóng thần.

Khoáng sản chính: than đá, dầu mỏ, sắt, thiếc, đồng, man-gan,…

Khí hậu:

• Phần hải đảo và phía đông phần đất liền có khí hậu gió mùa với hai mùa gió khác nhau: mùa đông gió tây bắc (khô, lạnh); mùa hạ gió đông nam (nóng, ẩm, chịu ảnh hưởng của bão).
• Phía tây phần đất liền (Mông Cổ và tây Trung Quốc): nằm sâu trong nội địa, quanh năm khô hạn, phát triển cảnh quan thảo nguyên, bán hoang mạc và hoang mạc.

Sông ngòi: Một số sông lớn như Trường Giang, Hoàng Hà, có giá trị nhiều mặt. Mùa mưa hay gây ngập lụt.

g) Khu vực Đông Nam Á

Phạm vi: Rộng khoảng 4,5 triệu km², gồm 2 phần:

• Phần đất liền: bán đảo Trung Ấn.
• Phần hải đảo: quần đảo Mã Lai.

Địa hình:

• Phần đất liền: các dải núi cao trung bình hướng bắc – nam và tây bắc – đông nam, xen kẽ là các thung lũng sông cắt xẻ sâu → địa hình bị chia cắt mạnh. Đồng bằng phù sa tập trung ở ven biển và hạ lưu sông.
• Phần hải đảo: nhiều đồi núi, ít đồng bằng; có nhiều núi lửa, động đất, sóng thần.

Khí hậu:

• Phần đất liền: khí hậu nhiệt đới gió mùa. Mùa hạ gió tây nam nóng, ẩm, mưa nhiều; mùa đông gió đông bắc khô, lạnh.
• Phần hải đảo: khí hậu xích đạo, quanh năm nóng ẩm, mưa nhiều.
• Đông Nam Á chịu nhiều ảnh hưởng của các cơn bão nhiệt đới gây thiệt hại lớn về người và tài sản.

Sông ngòi: Mạng lưới sông tương đối dày. Các sông chính: Mê Công, Mê Nam, I-ra-oa-đi, sông Hồng,…

Thực vật: Chủ yếu là rừng mưa nhiệt đới với thành phần loài hết sức phong phú. Những nước còn nhiều rừng: Ma-lai-xi-a, In-đô-nê-xi-a, Mi-an-ma, Lào.

Khoáng sản quan trọng: dầu mỏ, khí tự nhiên, than đá, sắt, thiếc, đồng,…

Bảng so sánh tổng hợp đặc điểm tự nhiên 6 khu vực

Sơ đồ tư duy

Bản đồ chính trị châu Á, các khu vực của châu Á

Bản đồ chính trị

• 49 quốc gia và vùng lãnh thổ
• Chia thành 6 khu vực
• Phần lớn là các nước đang phát triển; kinh tế – xã hội đang chuyển biến tích cực

Bắc Á (vùng Xi-bia của Nga)

• Địa hình: đồng bằng Tây Xi-bia, cao nguyên Trung Xi-bia, miền núi Đông Xi-bia
• Khí hậu: lạnh giá, lục địa sâu sắc
• Sông: Ô-bi, I-ê-nít-xây, Lê-na – nhiều thuỷ năng
• Khoáng sản: dầu mỏ, than đá, kim cương, vàng, đồng, thiếc
• Rừng lá kim được bảo tồn tốt

Trung Á (không giáp đại dương, hơn 4 triệu km²)

• Địa hình: thấp dần đông – tây; đông là núi cao Pa-mia, Thiên Sơn, An-tai; tây là cao nguyên, đồng bằng đến hồ Ca-xpi; trung tâm hồ A-ran
• Khí hậu: ôn đới lục địa, mưa 300 – 400 mm/năm
• Sông: Xưa Đa-ri-a, A-mu Đa-ri-a → hồ A-ran
• Khoáng sản: dầu mỏ, than đá, sắt, kim loại màu
• Cảnh quan: thảo nguyên, bán hoang mạc, hoang mạc

Tây Á (bán đảo A-ráp, Tiểu Á, đồng bằng Lưỡng Hà)

• Ranh giới châu Âu: dãy Cáp-ca
• Địa hình: núi và sơn nguyên
• Khoáng sản: dầu mỏ (>1/2 thế giới) – A-rập Xê-út, I-rắc, Cô-oét, UAE, Ca-ta; sắt, crôm
• Khí hậu: khô hạn, nóng, mưa 200 – 300 mm/năm
• Sông: Ti-grơ, Ơ-phrát; nước hiếm → lọc nước biển
• Cảnh quan: bán hoang mạc, hoang mạc

Nam Á (khoảng 7 triệu km²)

• Địa hình: Hi-ma-lay-a (bắc) – sơn nguyên I-ran (tây) – sơn nguyên Đê-can (nam) – đồng bằng Ấn – Hằng (giữa)
• Khí hậu: nhiệt đới gió mùa; trên 4 500 m băng tuyết vĩnh cửu
• Sông: sông Ấn, sông Hằng, sông Bra-ma-pút
• Sản phẩm nông nghiệp: bông, chè, lúa gạo, cây ăn quả nhiệt đới
• Thảm thực vật: rừng nhiệt đới gió mùa, xa van

Đông Á (khoảng 11,5 triệu km²)

• Phần đất liền (>96%): tây núi cao, sơn nguyên, bồn địa; đông núi thấp, đồng bằng
• Phần hải đảo: đồi núi, nhiều núi lửa, động đất, sóng thần
• Khoáng sản: than đá, dầu mỏ, sắt, thiếc, đồng, man-gan
• Khí hậu: đông & hải đảo gió mùa (chịu bão); tây khô hạn
• Sông: Trường Giang, Hoàng Hà

Đông Nam Á (khoảng 4,5 triệu km²)

• Phần đất liền: bán đảo Trung Ấn – núi cao trung bình, chia cắt mạnh
• Phần hải đảo: quần đảo Mã Lai – nhiều núi lửa, động đất, sóng thần
• Khí hậu: đất liền nhiệt đới gió mùa; hải đảo xích đạo; chịu nhiều bão
• Sông: Mê Công, Mê Nam, I-ra-oa-đi, sông Hồng
• Rừng mưa nhiệt đới: Ma-lai-xi-a, In-đô-nê-xi-a, Mi-an-ma, Lào
• Khoáng sản: dầu mỏ, khí tự nhiên, than đá, sắt, thiếc, đồng

Ghi nhớ nhanh

“49 – 6” là công thức cốt lõi của toàn bài:

• 49 quốc gia và vùng lãnh thổ thuộc châu Á, với nhiều thể chế chính trị khác nhau; phần lớn là các nước đang phát triển.
• 6 khu vực của châu Á, mỗi khu vực có đặc điểm tự nhiên riêng:
  • Bắc Á: lạnh giá, rừng lá kim, sông Ô-bi – I-ê-nít-xây – Lê-na, nhiều khoáng sản (dầu mỏ, kim cương, vàng,…).
  • Trung Á: khu vực duy nhất không giáp đại dương, khí hậu ôn đới lục địa, cảnh quan thảo nguyên – hoang mạc.
  • Tây Á: khô hạn nóng, chiếm hơn 1/2 trữ lượng dầu mỏ thế giới (A-rập Xê-út, I-rắc, Cô-oét, UAE, Ca-ta).
  • Nam Á: địa hình 3 miền (Hi-ma-lay-a, sơn nguyên Đê-can, đồng bằng Ấn – Hằng), nhiệt đới gió mùa, sông Ấn – Hằng – Bra-ma-pút.
  • Đông Á: rộng nhất (~11,5 triệu km²), đất liền + hải đảo, sông Trường Giang – Hoàng Hà, nhiều núi lửa và động đất ở hải đảo.
  • Đông Nam Á: bán đảo Trung Ấn + quần đảo Mã Lai, nhiệt đới gió mùa + xích đạo, rừng mưa nhiệt đới, nhiều sông lớn (Mê Công, Mê Nam, I-ra-oa-đi, sông Hồng).

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn