1. Nhà Lý thành lập và định đô ở Thăng Long

a) Sự thành lập nhà Lý

• Năm 1005, Lê Hoàn mất. Lê Long Đĩnh nối ngôi, đã thi hành nhiều chính sách tàn bạo.
• Năm 1009, sau khi Lê Long Đĩnh mất, giới sư sãi và đại thần đã tôn Lý Công Uẩn lên ngôi vua. Nhà Lý được thành lập.

b) Dời đô ra Thăng Long

• Năm 1010, vua Lý Công Uẩn đặt niên hiệu là Thuận Thiên, quyết định dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La (nay thuộc thành phố Hà Nội) và đổi tên là Thăng Long.
• Ở khu vực trung tâm, nhà Lý đã xây dựng nhiều cung điện là nơi làm việc của vua và Triều đình, nơi ở của hoàng gia. Bên ngoài là khu vực buôn bán, làm ăn của dân chúng.
• Năm 1054, nhà Lý đổi tên nước là Đại Việt.

2. Tình hình chính trị

a) Tổ chức chính quyền

• Ở Trung ương:
  • Đứng đầu là vua, dưới có các quan đại thần (quan văn, quan võ) giúp việc.
  • Vua ở ngôi theo chế độ cha truyền con nối.
  • Những người thân tín được cất nhắc lên nắm các chức vụ cao trong Triều đình.
• Ở địa phương:
  • Cả nước chia thành 24 lộ, phủ, ở miền núi gọi là châu.
  • Dưới lộ (phủ, châu) là hương, huyện.
  • Đơn vị cấp cơ sở là xã.

b) Xây dựng luật pháp và quân đội

Luật pháp: Bộ Hình thư được ban hành năm 1042, là bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta.

Quân đội: Được huấn luyện chu đáo, chia thành hai bộ phận:

• Cấm quân: được tuyển chọn chặt chẽ, có nhiệm vụ bảo vệ nhà vua và kinh thành.
• Quân địa phương: được tuyển chọn từ các làng xã, có nhiệm vụ bảo vệ các lộ, phủ và được huy động khi đất nước có chiến tranh.

Nhà Lý thi hành chính sách “ngụ binh ư nông”.

c) Chính sách đối nội, đối ngoại

• Đối nội: Để củng cố khối đoàn kết toàn dân tộc, nhà Lý thực hiện chính sách mềm dẻo, khôn khéo (đặc biệt với các tù trưởng miền núi), song cũng kiên quyết trấn áp những thế lực có mưu đồ tách khỏi Đại Việt.
• Đối ngoại:
  • Giữ mối quan hệ hoà hiếu với nhà Tống.
  • Dẹp tan cuộc tấn công của Chăm-pa, đưa quan hệ Đại Việt – Chăm-pa trở lại bình thường.

3. Tình hình kinh tế, xã hội

a) Tình hình kinh tế

Nông nghiệp: Nhà Lý thực hiện nhiều biện pháp thúc đẩy sản xuất nông nghiệp:

• Thi hành chính sách “ngụ binh ư nông”.
• Cày ruộng tịch điền.
• Bảo vệ trâu bò.
• Khai khẩn đất hoang, đào kênh mương, đắp đê phòng lụt,…

→ Nhiều năm mùa màng bội thu.

Thủ công nghiệp: Phát triển khá mạnh, gồm hai bộ phận:

• Thủ công nghiệp nhà nước: đúc tiền, chế tạo binh khí, làm phẩm phục của Triều đình, xây dựng đền đài, cung điện,…
• Thủ công nghiệp nhân dân: làm đồ trang sức, làm giấy, đúc đồng, ươm tơ, dệt lụa, làm đồ gốm,…

→ Chuông Quy Điền, tháp Bảo Thiên là những biểu tượng văn hoá nổi tiếng thời Lý, là sản phẩm của thủ công nghiệp thời kì này.

Thương nghiệp:

• Ở các địa phương, hình thành các chợ và một số trung tâm trao đổi hàng hoá.
• Quan hệ buôn bán giữa Đại Việt với Trung Quốc khá phát triển, nhiều chợ ở vùng biên giới được hình thành.
• Cảng biển Vân Đồn (tỉnh Quảng Ninh) trở thành nơi buôn bán với nước ngoài rất sầm uất.

b) Tình hình xã hội

Xã hội có xu hướng phân hoá hơn, gồm các tầng lớp sau:

• Tầng lớp quý tộc (vua, quan): có nhiều đặc quyền.
• Địa chủ: một số ít dân thường có nhiều ruộng đất trở thành địa chủ.
• Nông dân: chiếm đa số trong dân cư; nhận ruộng đất công làng xã để cày cấy và nộp thuế, thực hiện nghĩa vụ với nhà nước; một số phải lĩnh canh ruộng đất và nộp tô cho địa chủ.
• Thợ thủ công và thương nhân: khá đông đảo.
• Nô tì: có địa vị thấp kém nhất, phục vụ trong Triều đình và gia đình quan lại.

4. Tình hình văn hoá, giáo dục

a) Tôn giáo

• Phật giáo: được các vua Lý tôn sùng, được truyền bá rộng rãi trong nhân dân.
• Nho giáo: bắt đầu được mở rộng và ngày càng có vai trò trong xã hội.
• Đạo giáo: cũng khá thịnh hành, được kết hợp với các tín ngưỡng dân gian.

b) Văn học, nghệ thuật

Văn học: Văn học chữ Hán bước đầu phát triển, xuất hiện một số tác phẩm có giá trị như Chiếu dời đô, Nam quốc sơn hà,…

Nghệ thuật biểu diễn và trò chơi dân gian:

• Hát chèo, múa rối nước đều phát triển.
• Các trò chơi dân gian như đá cầu, đấu vật, đua thuyền,… rất được ưa chuộng.

Kiến trúc, điêu khắc:

• Nhiều công trình kiến trúc có quy mô lớn và độc đáo được xây dựng ở kinh đô và các địa phương.
• Trình độ điêu khắc tinh vi, thanh thoát, được thể hiện qua các tượng Phật, hình trang trí rồng, phượng và các bệ đá hình hoa sen,…

c) Giáo dục

Nhà Lý chú ý đến việc học tập, thi cử để tuyển chọn người tài bổ sung vào bộ máy chính quyền:

• Năm 1070: nhà Lý cho dựng Văn Miếu.
• Năm 1075: cho mở khoa thi đầu tiên để tuyển chọn quan lại.
• Năm 1076: Quốc Tử Giám được thành lập, là nơi học tập của con em quý tộc; sau đó, mở rộng đến con quan lại và những người giỏi trong nước.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy

Nhà Lý xây dựng và phát triển đất nước (1009 – 1225)

Nhà Lý thành lập và định đô ở Thăng Long

• Năm 1009: Lý Công Uẩn lên ngôi → nhà Lý thành lập
• Năm 1010: niên hiệu Thuận Thiên, dời đô Hoa Lư → Đại La → đổi tên Thăng Long
• Năm 1054: đổi tên nước là Đại Việt

Tình hình chính trị

• Tổ chức chính quyền:
  • Trung ương: vua – quan văn, quan võ – cha truyền con nối
  • Địa phương: 24 lộ, phủ (miền núi gọi là châu) → hương, huyện → xã
• Luật pháp – quân đội:
  • Bộ Hình thư (1042) – bộ luật thành văn đầu tiên
  • Quân đội: cấm quân + quân địa phương
  • Chính sách “ngụ binh ư nông”
• Đối nội – đối ngoại:
  • Đối nội: mềm dẻo, khôn khéo với tù trưởng miền núi; trấn áp thế lực tách rời
  • Đối ngoại: hoà hiếu nhà Tống; dẹp Chăm-pa, đưa quan hệ trở lại bình thường

Tình hình kinh tế, xã hội

• Kinh tế:
  • Nông nghiệp: “ngụ binh ư nông”, cày tịch điền, bảo vệ trâu bò, khai khẩn đất hoang, đắp đê → mùa màng bội thu
  • Thủ công nghiệp: nhà nước + nhân dân; tiêu biểu: chuông Quy Điền, tháp Bảo Thiên
  • Thương nghiệp: chợ phát triển; buôn bán với Trung Quốc; cảng Vân Đồn (Quảng Ninh)
• Xã hội: phân hoá hơn
  • Quý tộc (vua, quan) – địa chủ – nông dân (đa số) – thợ thủ công, thương nhân – nô tì (thấp nhất)

Tình hình văn hoá, giáo dục

• Tôn giáo:
  • Phật giáo: được tôn sùng, truyền bá rộng
  • Nho giáo: bắt đầu mở rộng, có vai trò trong xã hội
  • Đạo giáo: thịnh hành, kết hợp tín ngưỡng dân gian
• Văn học, nghệ thuật:
  • Văn học chữ Hán: Chiếu dời đô, Nam quốc sơn hà
  • Hát chèo, múa rối nước, đá cầu, đấu vật, đua thuyền
  • Kiến trúc lớn, điêu khắc tinh vi: tượng Phật, rồng, phượng, bệ đá hoa sen
• Giáo dục:
  • 1070: dựng Văn Miếu
  • 1075: mở khoa thi đầu tiên
  • 1076: thành lập Quốc Tử Giám

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn