1. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông Cổ năm 1258

a) Chuẩn bị kháng chiến

• Từ cuối năm 1257, quân Mông Cổ chuẩn bị xâm lược Đại Việt.
• Nhà Trần đã chủ động đề ra kế hoạch đối phó:
  • Tăng cường phòng thủ ở biên giới.
  • Chuẩn bị lực lượng, vũ khí,…

b) Diễn biến

• Tháng 1 – 1258, 3 vạn quân Mông Cổ do tướng Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy, từ Vân Nam tiến vào Đại Việt.
• Vua Trần Thái Tông trực tiếp chỉ huy trận Bình Lệ Nguyên (khu vực xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ). Trước thế giặc mạnh, quân ta tạm rút lui để bảo toàn lực lượng.
• Nhà Trần thi hành kế sách “vườn không nhà trống” → quân Mông Cổ chiếm được Thăng Long nhưng chỉ là một toà thành trống rỗng.
• Trước tình cảnh khó khăn của quân giặc, nhà Trần mở cuộc tấn công quyết định vào Đông Bộ Đầu (thành phố Hà Nội).
• Quân Mông Cổ thua trận, rút chạy khỏi Thăng Long, đến phủ Quy Hoá (tỉnh Lào Cai) lại bị dân binh địa phương chặn đánh.

c) Kết quả

Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi sau chưa đầy một tháng.

Câu nói nổi tiếng của Thái sư Trần Thủ Độ: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo.”

2. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên năm 1285

a) Bối cảnh và chuẩn bị kháng chiến

• Sau khi chiếm được phần lớn lãnh thổ Trung Quốc, vua Mông Cổ là Hốt Tất Liệt lập ra nhà Nguyên (1271).
• Năm 1279, nhà Nguyên ráo riết chuẩn bị xâm lược Chăm-pa và Đại Việt.
• Trước tình hình đó, vua Trần đã:
  • Triệu tập Hội nghị Bình Than (tỉnh Bắc Ninh).
  • Mở Hội nghị Diên Hồng (thành phố Hà Nội) bàn kế sách và khẳng định quyết tâm chống giặc.
  • Cử Trần Quốc Tuấn làm Quốc công tiết chế – tổng chỉ huy các lực lượng kháng chiến.
• Trần Quốc Tuấn soạn Hịch tướng sĩ để khích lệ tinh thần chiến đấu.
• Khắp nơi quân ta tự động thích vào cánh tay hai chữ “Sát Thát”.
• Tại điện Diên Hồng, tất cả các bô lão đều đồng thanh hô lớn: “Đánh!”.
• Nhà Trần tổ chức cuộc tập trận lớn và duyệt binh ở Đông Bộ Đầu, chia quân đóng giữ những nơi trọng yếu.

b) Diễn biến

• Tháng 1 – 1285, hơn 50 vạn quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tràn vào xâm lược Đại Việt.
• Trần Quốc Tuấn cho lui quân về đóng ở Vạn Kiếp (nay thuộc phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng).
• Nhà Trần tiếp tục thực hiện kế sách “vườn không nhà trống”, rút từ Thăng Long về Thiên Trường (nay thuộc tỉnh Ninh Bình).
• Quân dân nhà Trần kiên cường chiến đấu:
  • Bảo vệ được bộ chỉ huy kháng chiến.
  • Phá vỡ kế hoạch hội quân của Toa Đô (từ Chăm-pa đánh ra) và Thoát Hoan tại vùng Thiên Trường.
  • Từng bước làm tiêu hao lực lượng địch.
• Quân Nguyên rút về Thăng Long trong tình cảnh thiếu lương thực và bị động đối phó trước các cuộc tập kích.
• Tháng 5 – 1285, quân Trần tổ chức phản công, đánh bại quân giặc ở nhiều nơi như:
  • Tây Kết, Hàm Tử (tỉnh Hưng Yên).
  • Chương Dương (thành phố Hà Nội).
• Sau đó tiến vào giải phóng Thăng Long. Quân giặc phải rút chạy về nước.

Câu nói nổi tiếng của Trần Quốc Tuấn: “Xin bệ hạ chém đầu thần rồi hãy hàng.”

c) Kết quả

Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi.

3. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên năm 1287 – 1288

a) Bối cảnh và chuẩn bị kháng chiến

• Sau hai lần thất bại thảm hại, vua Nguyên tức tối cử Thoát Hoan tiếp tục chỉ huy 50 vạn quân theo hai đường thuỷ, bộ tấn công xâm lược Đại Việt lần thứ ba.
• Đoán được dã tâm và ý đồ của kẻ thù, nhà Trần chủ động chuẩn bị kháng chiến.

Câu nói nổi tiếng của Trần Quốc Tuấn: “Năm nay đánh giặc nhàn.”

b) Diễn biến

• Cuối năm 1287, quân Nguyên ồ ạt tiến vào nước ta. Quân dân nhà Trần chặn đường tiến của giặc đến Thăng Long.
• Trận Vân Đồn – Cửa Lục: Trần Khánh Dư chỉ huy quân phục kích đoàn thuyền lương của quân Nguyên, giành thắng lợi tại Vân Đồn – Cửa Lục (tỉnh Quảng Ninh).
• Đầu năm 1288, quân Nguyên chiếm Thăng Long, nhưng vẫn trúng kế “vườn không nhà trống” của nhà Trần.
• Lâm vào tình cảnh ngày càng khó khăn, Thoát Hoan quyết định kéo quân sang Vạn Kiếp rồi theo hai đường thuỷ, bộ rút về nước.

Trận quyết chiến Bạch Đằng:

• Nhà Trần quyết định tổ chức phản công, bố trí trận địa mai phục tại vùng cửa sông Bạch Đằng dưới sự chỉ huy trực tiếp của Trần Quốc Tuấn.
• Đầu tháng 4 – 1288, đoàn thuyền do Ô Mã Nhi chỉ huy tiến gần đến khu vực sông Bạch Đằng.
• Quân Trần bất ngờ tấn công, buộc chúng phải rút theo đường dẫn đến bãi cọc.
• Quân địch lọt vào trận địa mai phục đúng lúc nước triều rút nhanh.
• Chiến thuyền của quân Trần đổ ra đánh quyết liệt → thuyền địch dồn vào bãi cọc, bị vỡ, đắm hoặc mắc kẹt.
• Quân Trần đốt thuyền chứa chất dễ cháy thả trôi theo dòng nước, thực hiện kế hoả công.
• Ô Mã Nhi bị bắt sống.
• Cánh quân bộ trên đường rút chạy cũng bị quân dân nhà Trần đánh cho tan tác.

c) Kết quả

Trận Bạch Đằng đại thắng. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên năm 1287 – 1288 kết thúc thắng lợi.

4. Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

a) Nguyên nhân thắng lợi

Thắng lợi của ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên là kết quả của:

• Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập tự chủ và quyết tâm đánh giặc của quân dân Đại Việt.

Trần Quốc Tuấn đã tổng kết: “Vua tôi đồng lòng, anh em hoà thuận, cả nước góp sức.”

• Nhà Trần đã đề ra kế sách đánh giặc đúng đắn và sáng tạo: chủ động chuẩn bị kháng chiến, tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu,…
• Sự lãnh đạo, chỉ huy tài ba của:
  • Các vua: Trần Thái Tông, Thượng hoàng Trần Thánh Tông, vua Trần Nhân Tông.
  • Các danh tướng: Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải,…

b) Ý nghĩa lịch sử

Đối với dân tộc:

• Đập tan tham vọng và ý chí xâm lược của quân Mông – Nguyên, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.
• Đánh bại đế chế hùng mạnh nhất thế giới thời bấy giờ, quân dân nhà Trần đã viết tiếp trang sử chống ngoại xâm hào hùng của dân tộc, đóng góp vào truyền thống và nghệ thuật quân sự Việt Nam.
• Để lại những bài học lịch sử quý giá:
  • Chăm lo sức dân.
  • Củng cố khối đoàn kết dân tộc.
  • Phát huy sức mạnh toàn dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Đối với thế giới:

• Ngăn chặn cuộc xâm lược của quân Nguyên đối với Nhật Bản và các nước ở Đông Nam Á.
• Góp phần làm suy yếu đế chế Mông – Nguyên.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy

Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

Lần thứ nhất – chống quân Mông Cổ (năm 1258)

• Bối cảnh: cuối 1257, quân Mông Cổ chuẩn bị xâm lược → nhà Trần tăng cường phòng thủ
• Diễn biến:
  • Tháng 1 – 1258: 3 vạn quân do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy từ Vân Nam tiến vào
  • Trận Bình Lệ Nguyên (Phú Thọ) – Trần Thái Tông trực tiếp chỉ huy, quân ta rút lui
  • Kế sách “vườn không nhà trống” → Thăng Long trống rỗng
  • Trận Đông Bộ Đầu (Hà Nội) – quân ta phản công, quân Mông Cổ thua chạy
  • Phủ Quy Hoá (Lào Cai): dân binh chặn đánh
• Kết quả: thắng lợi sau chưa đầy 1 tháng
• Câu nói: Trần Thủ Độ – “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo”

Lần thứ hai – chống quân Nguyên (năm 1285)

• Bối cảnh: 1271 – Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên; 1279 chuẩn bị xâm lược
• Chuẩn bị:
  • Hội nghị Bình Than (Bắc Ninh) + Hội nghị Diên Hồng (Hà Nội) → “Đánh!”
  • Trần Quốc Tuấn làm Quốc công tiết chế; soạn Hịch tướng sĩ
  • Quân ta thích “Sát Thát” vào tay; tập trận lớn ở Đông Bộ Đầu
• Diễn biến:
  • Tháng 1 – 1285: 50 vạn quân do Thoát Hoan chỉ huy
  • Trần Quốc Tuấn lui về Vạn Kiếp (Hải Phòng) → Thiên Trường (Ninh Bình)
  • Kế “vườn không nhà trống”; phá kế hội quân của Toa Đô và Thoát Hoan
  • Tháng 5 – 1285: phản công – Tây Kết, Hàm Tử (Hưng Yên), Chương Dương (Hà Nội)
  • Giải phóng Thăng Long
• Câu nói: Trần Quốc Tuấn – “Xin bệ hạ chém đầu thần rồi hãy hàng”

Lần thứ ba – chống quân Nguyên (năm 1287 – 1288)

• Bối cảnh: vua Nguyên cử Thoát Hoan đem 50 vạn quân theo 2 đường thuỷ, bộ
• Câu nói: Trần Quốc Tuấn – “Năm nay đánh giặc nhàn”
• Diễn biến:
  • Cuối 1287: quân Nguyên tiến vào, bị chặn đến Thăng Long
  • Trận Vân Đồn – Cửa Lục (Quảng Ninh): Trần Khánh Dư phục kích đoàn thuyền lương
  • Đầu 1288: quân Nguyên chiếm Thăng Long, trúng kế “vườn không nhà trống”
  • Thoát Hoan rút về theo 2 đường thuỷ, bộ
  • Đầu tháng 4 – 1288: trận Bạch Đằng – Trần Quốc Tuấn chỉ huy
  • Ô Mã Nhi bị bắt sống; cánh quân bộ bị đánh tan
• Kết quả: đại thắng

Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử

• Nguyên nhân thắng lợi:
  • Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập tự chủ
  • “Vua tôi đồng lòng, anh em hoà thuận, cả nước góp sức”
  • Kế sách đúng đắn, sáng tạo: tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu
  • Lãnh đạo tài ba: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải
• Ý nghĩa lịch sử:
  • Đập tan tham vọng Mông – Nguyên, bảo vệ độc lập
  • Viết tiếp trang sử chống ngoại xâm hào hùng
  • Đóng góp vào nghệ thuật quân sự Việt Nam
  • Để lại bài học quý: chăm lo sức dân, đoàn kết, phát huy sức mạnh toàn dân
  • Ngăn chặn quân Nguyên xâm lược Nhật Bản và Đông Nam Á; làm suy yếu đế chế Mông – Nguyên

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn