1. Các cuộc phát kiến địa lí lớn trên thế giới

a) Sơ lược về hành trình của một số cuộc phát kiến địa lí lớn

Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha là những nước tiên phong trong các cuộc thám hiểm bằng đường biển.

Cuộc thám hiểm của B. Đi-a-xơ (1487)

• Là hiệp sĩ hoàng gia Bồ Đào Nha.
• Năm 1487, ông dẫn đầu đoàn thám hiểm đến được mũi cực Nam châu Phi – mũi Hảo Vọng.

Cuộc thám hiểm của C. Cô-lôm-bô (1492)

• Năm 1492, C. Cô-lôm-bô cùng đoàn thuỷ thủ từ Tây Ban Nha đi về phía tây.
• Vượt qua Đại Tây Dương và đã tìm ra vùng đất mới – châu Mỹ.

Cuộc thám hiểm của V. Ga-ma (1497 – 1498)

• Năm 1497, đoàn thám hiểm của V. Ga-ma gồm 4 chiếc tàu với 160 thuỷ thủ rời cảng Li-xbon (Bồ Đào Nha).
• Vòng qua điểm cực Nam châu Phi và cập bến Ca-li-cút ở phía tây nam Ấn Độ (1498).
• → Ước mơ phát hiện tuyến đường biển sang Ấn Độ đã được thực hiện.

Cuộc thám hiểm của Ph. Ma-gien-lăng (1519 – 1522)

• Năm 1519, Ph. Ma-gien-lăng và đoàn thám hiểm từ Tây Ban Nha, đi về phía tây.
• Hoàn thành chuyến đi vòng quanh thế giới vào năm 1522.

b) Hệ quả của các cuộc phát kiến địa lí

Phát kiến địa lí đã để lại những hệ quả lớn lao cho loài người:

Hệ quả tích cực

• Mở ra con đường mới, tìm ra vùng đất mới, thị trường mới, thúc đẩy hàng hải quốc tế phát triển.
• Đem về cho châu Âu khối lượng lớn vàng bạc, nguyên liệu; thúc đẩy nền sản xuất và thương nghiệp ở châu Âu phát triển.

Hệ quả tiêu cực

• Làm nảy sinh nạn buôn bán nô lệ da đen.
• Đẩy mạnh quá trình xâm chiếm, cướp bóc thuộc địa.

2. Sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản và những biến đổi chính trong xã hội Tây Âu

a) Sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản

Quá trình tích luỹ vốn ban đầu của giai cấp tư sản

Sau các cuộc phát kiến địa lí, giới quý tộc và thương nhân châu Âu đã:

• Đẩy mạnh cướp bóc của cải, tài nguyên từ các nước thuộc địa châu Á, châu Phi, châu Mỹ đem về châu Âu.
• Ở trong nước, dùng bạo lực và nhiều thủ đoạn để tước đoạt ruộng đất của nông nô, tư liệu sản xuất của thợ thủ công.

Quá trình tập trung nhân công

• Hàng triệu người da đen ở châu Phi bị bắt để bán cho các chủ đồn điền, hầm mỏ ở châu Âu, châu Mỹ làm nhân công.
• Tại châu Âu, do phong trào “rào đất cướp ruộng”, hàng vạn nông nô không có ruộng cày cấy, trở thành những người đi lang thang, cuối cùng buộc phải vào làm thuê trong các công xưởng của tư sản.

Biểu hiện sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản

Nhờ thế, tư sản ở Tây Âu đã:

• Tích luỹ được một nguồn vốn ban đầu.
• Tập hợp được đội ngũ đông đảo những người làm thuê.
• Ra sức mở rộng kinh doanh, lập:
  • Các công trường thủ công.
  • Những đồn điền quy mô lớn.
  • Các công ti thương mại.

→ Hình thức kinh doanh tư bản chủ nghĩa xuất hiện.

Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa

• Quan hệ giữa chủ công trường thủ công, chủ đồn điền,… với những người làm thuê (công nhân) là quan hệ chủ – thợ.
• Toàn bộ nhà xưởng, ruộng đất, công cụ và nguyên liệu,… đều là của chủ.
• Công nhân thì phải bán sức lao động của mình và nhận về đồng lương ít ỏi.

→ Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã hình thành trong lòng xã hội phong kiến Tây Âu.

b) Sự biến đổi của xã hội Tây Âu

Cùng với quá trình nảy sinh chủ nghĩa tư bản là những biến đổi mạnh mẽ trong xã hội với sự hình thành của hai giai cấp mới: tư sản và vô sản.

Giai cấp tư sản

• Nguồn gốc: Vốn là những người thợ cả đứng đầu phường hội, những thương nhân hoặc thị dân giàu có,… trở thành chủ công trường thủ công, chủ đồn điền hoặc nhà buôn lớn,…
• Đặc điểm: Nắm giữ nhiều của cải, có thế lực kinh tế, nhưng chưa có địa vị chính trị trong xã hội.

Giai cấp vô sản

• Nguồn gốc: Gồm những người lao động làm thuê cho chủ tư bản.
• Đặc điểm: Trong thời gian đầu, họ đi theo giai cấp tư sản để làm cách mạng chống chế độ phong kiến lỗi thời.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy

CÁC CUỘC PHÁT KIẾN ĐỊA LÍ VÀ SỰ HÌNH THÀNH QUAN HỆ SẢN XUẤT TƯ BẢN CHỦ NGHĨA Ở TÂY ÂU

Các cuộc phát kiến địa lí lớn

• Nước tiên phong: Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha
• 4 cuộc phát kiến tiêu biểu:
  • 1487 – B. Đi-a-xơ → mũi Hảo Vọng (cực Nam châu Phi)
  • 1492 – C. Cô-lôm-bô → tìm ra châu Mỹ
  • 1497 – 1498 – V. Ga-ma → đến Ca-li-cút (Ấn Độ)
  • 1519 – 1522 – Ph. Ma-gien-lăng → vòng quanh thế giới

Hệ quả của các cuộc phát kiến địa lí

• Tích cực:
  • Mở ra con đường mới, vùng đất mới, thị trường mới
  • Thúc đẩy hàng hải quốc tế phát triển
  • Đem về châu Âu vàng bạc, nguyên liệu → thúc đẩy sản xuất, thương nghiệp
• Tiêu cực:
  • Nảy sinh nạn buôn bán nô lệ da đen
  • Đẩy mạnh xâm chiếm, cướp bóc thuộc địa

Sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản

• Tích luỹ vốn ban đầu:
  • Cướp bóc của cải, tài nguyên ở châu Á, châu Phi, châu Mỹ
  • Tước đoạt ruộng đất nông nô, tư liệu sản xuất của thợ thủ công
• Tập trung nhân công:
  • Bắt nô lệ da đen châu Phi làm nhân công
  • Phong trào “rào đất cướp ruộng” → nông nô mất ruộng đi làm thuê
• Hình thức kinh doanh tư bản chủ nghĩa:
  • Công trường thủ công
  • Đồn điền quy mô lớn
  • Công ti thương mại
• Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa: quan hệ chủ – thợ

Biến đổi xã hội Tây Âu – hai giai cấp mới

• Giai cấp tư sản:
  • Từ thợ cả, thương nhân, thị dân giàu có → chủ công trường, chủ đồn điền, nhà buôn lớn
  • Có thế lực kinh tế nhưng chưa có địa vị chính trị
• Giai cấp vô sản:
  • Là người lao động làm thuê cho chủ tư bản
  • Ban đầu đi theo tư sản chống chế độ phong kiến lỗi thời

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn