Múa rối nước – Hiện đại soi bóng tiền nhân

Mục lục [Ẩn]

Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó

I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả và xuất xứ
2. Thể loại
3. Bố cục
4. Tóm tắt những thông tin chính
II. Phân tích văn bản
1. Đoạn sa-pô
2. Nguồn gốc, thời gian, không gian biểu diễn rối nước
3. Con rối trong trò rối nước
4. Vấn đề bảo tồn và phát triển nghệ thuật rối nước
III. Đặc điểm triển khai thông tin trong văn bản
IV. Tổng kết
1. Nội dung
2. Nghệ thuật
Sơ đồ tư duy

I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả và xuất xứ

Văn bản “Múa rối nước – Hiện đại soi bóng tiền nhân” của tác giả Phạm Thùy Dung, in trong tạp chí Heritage, số ra tháng 7/2019.

Nhan đề bài viết gợi mở ý nghĩa sâu sắc: “hiện đại soi bóng tiền nhân” – nghệ thuật múa rối nước trong đời sống hiện đại chính là tấm gương phản chiếu, soi bóng lại di sản tinh thần mà các thế hệ đi trước (tiền nhân) đã gây dựng. Qua đó, tác giả vừa giới thiệu nghệ thuật rối nước, vừa đặt ra vấn đề bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật cổ truyền này trong bối cảnh xã hội hiện đại.

2. Thể loại

Văn bản thuộc thể loại văn bản thông tin có nội dung thuyết minh về một sự vật, hiện tượng. Đặc điểm nổi bật của loại văn bản này là cung cấp thông tin chính xác, khách quan về đối tượng được thuyết minh, sử dụng lời văn rõ ràng, rành mạch, dễ hiểu.

3. Bố cục

Văn bản có thể chia thành 4 phần:

Phần 1 – Sa-pô: Rối nước – ấn tượng nổi bật đầu tiên về một loại hình nghệ thuật biểu diễn mang đậm hơi thở văn minh lúa nước.

Phần 2 – Đoạn 1, 2, 3: Nguồn gốc, thời gian, không gian biểu diễn rối nước.

Phần 3 – Đoạn 4: Con rối trong trò rối nước – chế tác và kỹ thuật điều khiển.

Phần 4 – Đoạn còn lại: Vấn đề bảo tồn và phát triển nghệ thuật rối nước.

4. Tóm tắt những thông tin chính

Múa rối nước được hình thành từ thế kỉ XI – XII, thường được biểu diễn trong hội làng, lễ Tết, sau này là các sân khấu, nhà hát. Nghệ thuật múa rối nước là sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật biểu diễn, cố gắng truyền tải nét truyền thống tới khán giả. Bài viết cũng chỉ ra sự khác nhau giữa hai loại hình rối nước và rối cạn, đồng thời đặt ra vấn đề bảo tồn và phát triển múa rối nước trong bối cảnh xã hội hiện đại khi có nhiều loại hình nghệ thuật mới ra đời.

II. Phân tích văn bản

1. Đoạn sa-pô

Đoạn sa-pô được trình bày thành một đoạn riêng biệt ngay đầu văn bản, với phông chữ khác biệt so với phần nội dung chính. Sa-pô viết: “Có một trò diễn mà sàn diễn là mặt nước còn diễn viên lại xuất thân từ những miếng gỗ. Có một trò diễn mà con người chỉ thầm lặng đứng ở hậu trường trong khi những hình nhân vô tri lại toả sáng dưới ánh đèn sân khấu. Trò diễn đó chính là múa rối nước, một loại hình nghệ thuật biểu diễn mang đậm hơi thở của nền văn minh lúa nước đồng bằng Bắc Việt Nam.”

Đoạn sa-pô đã thực hiện tốt các chức năng của một sa-pô: hoàn thiện nhan đề, nói rõ chủ đề bài viết và giúp độc giả hình dung được nội dung sẽ triển khai; tóm tắt thông tin chủ yếu về đối tượng thuyết minh; đồng thời tạo ấn tượng ban đầu thu hút người đọc bằng cách viết giàu hình ảnh, sử dụng phép đối lập (mặt nước – miếng gỗ, con người thầm lặng – hình nhân toả sáng).

Nói chung, sa-pô trong văn bản thông tin có các chức năng thông thường: hoàn thiện tít và nói rõ chủ đề bài viết; tóm tắt thông tin hoặc đưa ra nội dung chủ yếu; giải thích bài viết, chỉ ra lý do tác giả viết về sự kiện hay hiện tượng đó; nêu rõ hoàn cảnh bài viết ra đời; thông báo bố cục và phát triển thông điệp.

2. Nguồn gốc, thời gian, không gian biểu diễn rối nước

Về nguồn gốc, tác giả cho biết hiếm người biết chính xác múa rối nước ra đời từ bao giờ, bởi nó “bắt đầu nảy mầm, len lỏi trong lòng các xóm làng chiêm trũng rồi lớn dần lên giữa những sinh hoạt nhỏ bé đời thường.” Tương truyền, múa rối nước được hình thành từ thế kỉ XI – XII. Cách diễn đạt bằng các động từ “nảy mầm”, “len lỏi”, “lớn dần” gợi hình ảnh một loại hình nghệ thuật sinh ra tự nhiên từ chính đời sống lao động của người nông dân, gắn bó mật thiết với ruộng đồng, ao làng. Theo thời gian, múa rối nước ngày càng trở nên phổ biến và hoàn thiện thông qua những đúc kết của nhiều thế hệ.

Về không gian biểu diễn, trước kia, múa rối nước vốn thường được biểu diễn trong các buổi hội làng hay các dịp lễ Tết, khi bà con đã thu xếp xong việc đồng áng để cùng ra đình góp vui. Sân khấu là thủy đình dựng trên mặt ao làng, với lối kiến trúc mái chùa cong cùng mành tre, cờ phướn, võng lọng, cổng hàng mã, tạo nên một không gian biểu diễn sinh động. Khán giả làng đứng ngồi xúm xít quanh ao, xem rối giữa hây hây gió trời.

Ngày nay, thủy đình được dựng ngay trong các nhà hát và khu du lịch sinh thái, sân khấu là hồ nhân tạo. Khán giả phố ngồi ghế ngay hàng thẳng lối, xem rối giữa mát mẻ điều hòa. Tuy có sự khác nhau về không gian biểu diễn, nhưng các nghệ nhân và nghệ sĩ đều cố gắng đem lại cho khán giả những nét đặc trưng của nghệ thuật rối nước Việt Nam.

Nơi biểu diễn gần gũi với môi trường sống của người dân lao động là một trong những yếu tố khẳng định múa rối nước là “môn nghệ thuật truyền thống thấm đẫm tinh thần Việt.”

3. Con rối trong trò rối nước

Đoạn thông tin về con rối là phần cụ thể, chi tiết nhất của văn bản, cho thấy sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật biểu diễn.

Về chế tác, những con rối được đẽo gọt từ gỗ sung – thứ gỗ nhẹ và nổi được trên nước, được tạo hình ngộ nghĩnh với màu sắc rực rỡ, tươi vui và dân dã. Phần thân trên của rối nổi lên mặt nước, còn phần chân chìm dưới nước được gắn để giữ thăng bằng và lắp bộ điều khiển.

Về kỹ thuật điều khiển, rối nước khác rối cạn (rối tay, rối que, rối dây) ở chỗ người điều khiển sử dụng hệ thống sào kết hợp với dây được gắn ở phần thân dưới để điều khiển con rối. Hệ thống sào, dây giúp người đứng sau bức mành (còn gọi là buồng trò) có thể điều khiển những con rối cử động theo ý muốn. Lối điều khiển đòi hỏi kỹ năng thuần thục, làm sao để các cử động của rối nhịp nhàng và phù hợp với lời thoại, âm nhạc, từ đó lột tả được thần thái nhân vật.

Ngoài ra, âm thanh và ánh sáng cũng là yếu tố góp phần quan trọng vào sự thành công của một tiết mục rối nước. Rối nước cần tiếng đàn, tiếng hát, tiếng trống, tiếng kèn sáo và cả những tiếng pháo phụ trợ để “thật tròn vai.”

Vật liệu dùng để chế tác con rối có thể tìm được rất dễ dàng trong môi trường sống của người Việt. Đặc biệt, không gian mặt nước dùng làm sân khấu là không gian hoàn toàn quen thuộc ở nông thôn Việt Nam. Điều này một lần nữa khẳng định múa rối nước là loại hình nghệ thuật gắn bó máu thịt với đời sống nông nghiệp, nông thôn Việt.

4. Vấn đề bảo tồn và phát triển nghệ thuật rối nước

Giữa nhịp sống tốc độ thời cách mạng Công nghiệp 4.0, nghệ thuật múa rối vẫn được duy trì và bảo tồn. Bên cạnh những sinh hoạt biểu diễn hội hè đã thành thông lệ ở nhiều làng xã, trên khắp cả nước có rất nhiều địa điểm tổ chức biểu diễn múa rối nước, hấp dẫn khán giả, đặc biệt là khán giả nhỏ tuổi và người nước ngoài. Lớp trẻ được tiếp cận gần gũi với nghệ thuật biểu diễn dân gian, còn người nước ngoài được biết thêm một nét văn hóa đặc sắc của Việt Nam.

Tuy nhiên, tác giả đặt ra câu hỏi quan trọng: duy trì được nhưng đã phát triển được hay chưa? Phát triển ở đây không chỉ là nhân rộng địa điểm biểu diễn, tăng số lượng suất diễn, thu hút khán giả mua vé, mà cao hơn nữa phải là sự tìm tòi, sáng tạo để đào sâu và phát huy những giá trị vốn có của nghệ thuật múa rối nước mà các thế hệ đi trước đã gây dựng.

Những người yêu nghệ thuật rối nước, những nghệ nhân múa rối nước và tạo tác con rối vẫn luôn trăn trở để gìn giữ “môn nghệ thuật truyền thống thấm đẫm tinh thần Việt.”

Khó khăn lớn nhất hiện nay là sự cạnh tranh từ nhiều loại hình nghệ thuật và giải trí mới ra đời. Giữa muôn vàn phương tiện nghe nhìn và hoạt động giải trí hấp dẫn, nghệ thuật sân khấu truyền thống nói chung và múa rối nước nói riêng đang gặp không ít khó khăn trên con đường đến với khán giả hiện đại. Điều này đòi hỏi sự tâm huyết tìm tòi, sáng tạo không ngừng để vừa giữ được bản sắc truyền thống, vừa đáp ứng thị hiếu thẩm mỹ của thời đại mới.

III. Đặc điểm triển khai thông tin trong văn bản

Thông tin trong văn bản được triển khai theo trình tự hợp lý, kết hợp hai cách sắp xếp.

Theo trình tự thời gian: Văn bản đi từ quá khứ (nguồn gốc hình thành từ thế kỉ XI – XII, biểu diễn trên thủy đình ao làng) đến hiện tại (thủy đình trong nhà hát, khu du lịch) và hướng đến tương lai (vấn đề bảo tồn và phát triển).

Theo trình tự logic: Văn bản đi từ những thông tin chung, khái quát (thời gian ra đời, không gian biểu diễn) đến điểm nhấn cụ thể, đặc sắc nhất (con rối – chế tác và kỹ thuật điều khiển), rồi mở rộng ra vấn đề xã hội (bảo tồn và phát triển).

Cách triển khai thông tin này có mức độ thuyết phục cao: giúp người đọc nắm bắt thông tin từ tổng quát đến chi tiết, từ nguồn gốc đến hiện trạng, tạo nên một bức tranh toàn cảnh về nghệ thuật múa rối nước.

Văn bản cũng thể hiện những đặc trưng của một bài tạp chí: có sa-pô rõ ràng, bố cục mạch lạc, lời văn rành mạch, ngôn từ phù hợp với văn bản thông tin nhưng vẫn giàu hình ảnh, giàu cảm xúc – đặc biệt ở đoạn sa-pô và đoạn kết.

IV. Tổng kết

1. Nội dung

Văn bản cung cấp cho người đọc thông tin về một loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc: múa rối nước – từ nguồn gốc ra đời, không gian biểu diễn, kỹ thuật chế tác và điều khiển con rối, đến vấn đề bảo tồn và phát triển trong xã hội hiện đại. Qua đó, tác giả thể hiện niềm tự hào và ca ngợi bộ môn nghệ thuật truyền thống, giúp người đọc hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa mà các thế hệ tiền nhân đã gây dựng. Đồng thời, văn bản cũng cho thấy thách thức và khó khăn mà múa rối nước đang đối mặt trong xã hội hiện nay, từ đó gợi mở ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân gian truyền thống.

2. Nghệ thuật

Lời văn rõ ràng, rành mạch, ngôn từ phù hợp với đặc trưng văn bản thông tin. Văn phong mạch lạc, dễ hiểu nhưng vẫn giàu hình ảnh và cảm xúc. Thông tin được triển khai theo trình tự thời gian kết hợp trình tự logic, đảm bảo tính thuyết phục. Văn bản thể hiện rõ những đặc trưng của một bài tạp chí: có sa-pô, bố cục rõ ràng, nội dung phong phú.

Sơ đồ tư duy