I. Yêu cầu của kiểu bài

Bài văn nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học (tập trung vào chủ đề và nhân vật trong tác phẩm truyện) cần đáp ứng các yêu cầu sau:

Thứ nhất, giới thiệu được những thông tin khái quát về tác giả, tác phẩm và nêu nhận xét khái quát về giá trị tác phẩm.

Thứ hai, nêu được nét riêng về chủ đề của tác phẩm. Chủ đề có thể được khái quát trước hoặc sau khi phân tích nhân vật, nhưng cần rõ ràng và chính xác.

Thứ ba, phân tích được mối quan hệ gắn kết giữa chủ đề và các nhân vật: chủ đề đã chi phối sự lựa chọn, miêu tả nhân vật như thế nào; nhân vật đã phát triển và khơi sâu chủ đề ra sao.

Thứ tư, đánh giá khái quát về thành công hay hạn chế của tác phẩm nhìn từ mối quan hệ giữa chủ đề và nhân vật.

Thứ năm, phát biểu được những tác động của chủ đề tác phẩm, nhân vật trong tác phẩm đối với bản thân – rút ra bài học về thái độ sống.

Phân tích bài viết tham khảo

Bài viết được dẫn dắt theo bảy bước:

1. Mở đầu từ phong cách nhà văn – thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân gồm hai loại đối lập: người tài hoa nghệ sĩ, có nhân cách và thiên lương; và hạng tiểu nhân phàm tục. Loại thứ nhất hiếm hoi, thường là những linh hồn đẹp còn sót lại của một thời chỉ còn “vang bóng”.
2. Đặt tác phẩm vào thế giới ấy – Chữ người tử tù dựng lên một thế giới tăm tối do kẻ bất lương làm chủ, trên đó nổi lên ba đốm sáng lẻ loi: Huấn Cao, quản ngục và viên thơ lại, những con người gặp nhau trong tình thế oái oăm rồi từ ngờ vực đi đến tri kỉ.
3. Khái quát chủ đề qua cảnh cho chữ – ba đốm sáng tụ lại thành ngọn lửa rực sáng giữa chốn ngục tù; đó là sự chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối, của cái tài cái đẹp trước cái tục tằn, của thiên lương trước tội ác.
4. Nêu một cách hiểu quen thuộc – lâu nay khi nói về nhân cách cao thượng, người ta thường nhấn mạnh tinh thần “vô uý”, cái không biết sợ; và cả ba nhân vật đều có phẩm chất ấy.
5. Lật ngược vấn đề bằng một câu hỏi phản biện: con người không biết sợ điều gì trên đời liệu có còn là người? Từ đó nêu ý tưởng riêng của bài viết — muốn nên người phải biết kính sợ cái tài, cái đẹp và thiên lương.
6. Chứng minh cái “biết sợ” bằng những dẫn chứng đối sánh: thái độ Huấn Cao trước và sau khi hiểu ra tấm lòng quản ngục; cử chỉ khúm núm và cái vái lạy nghẹn ngào của quản ngục trong đêm cho chữ.
7. Khẳng định ý nghĩa – có những cái cúi đầu làm con người hèn hạ, nhưng cũng có cái cúi đầu khiến con người trở nên cao cả hơn: đó là cúi đầu trước cái tài, cái đẹp, cái thiên lương.

Điều rút ra: bài viết không phân tích lần lượt từng nhân vật mà chọn một ý tưởng riêng làm trục – cái “biết sợ” – rồi soi chiếu các nhân vật qua ý tưởng đó. Chủ đề được khái quát trước, nhân vật được nhìn nhận sau, trong sự chi phối của chủ đề.

Trả lời câu hỏi

Câu 1. Chủ đề của Chữ người tử tù đã được tác giả bài viết khái quát qua những câu nào?

Chủ đề được khái quát qua hai câu, ở hai vị trí khác nhau:

• Câu thứ nhất, đặt ngay sau đoạn miêu tả cảnh cho chữ: khẳng định đó là sự chiến thắng của ánh sáng đối với bóng tối, của cái tài và cái đẹp đối với cái nhem nhuốc, tục tằn, của thiên lương đối với tội ác.
• Câu thứ hai, ở phần sau bài viết: tác phẩm dạy cho người ta hiểu rằng muốn nên người thì phải biết kính sợ ba điều – cái tài, cái đẹp và thiên lương.

Hai câu bổ sung cho nhau: câu thứ nhất khái quát chủ đề từ chính hình tượng trong tác phẩm, câu thứ hai nâng chủ đề lên thành một bài học làm người.

Câu 2. Để tô đậm ý tưởng của bài viết, tác giả đã chọn cách dẫn dắt như thế nào?

• Đi từ khái quát đến cụ thể: bắt đầu bằng đặc điểm thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân, rồi mới vào tác phẩm – nhờ đó người đọc hiểu ngay vì sao ba nhân vật lại là những “đốm sáng” hiếm hoi.
• Nêu trước một cách hiểu quen thuộc rồi lật ngược: tác giả thừa nhận cái “vô uý” của ba nhân vật là đúng, sau đó dùng câu hỏi phản biện để chuyển sang ý tưởng riêng – điều đáng ca ngợi hơn chính là cái “biết sợ”. Cách dẫn dắt này khiến ý tưởng mới trở nên bất ngờ và có sức nặng.
• Dùng lối tương phản xuyên suốt: sáng – tối, tài hoa – phàm tục, biết sợ – không biết sợ, cái cúi đầu hèn hạ – cái cúi đầu cao cả.
• Chọn dẫn chứng đắt: đều là những chỗ nhân vật thay đổi thái độ, trực tiếp làm sáng tỏ ý tưởng chứ không chỉ minh hoạ.
• Kết bằng câu văn giàu nhịp điệu và cảm xúc, khiến ý tưởng đọng lại trong người đọc.

Câu 3. Ý nghĩa của chủ đề và nhân vật được khẳng định như thế nào qua bài viết?

Về chủ đề: tác giả khẳng định Chữ người tử tù là câu chuyện về sự chiến thắng của ánh sáng, cái đẹp và thiên lương trước bóng tối, cái tục tằn và tội ác. Nhưng ý nghĩa ấy không dừng ở phạm vi tác phẩm mà được nâng lên thành một chuẩn mực làm người: muốn nên người thì phải biết kính sợ cái tài, cái đẹp và thiên lương.

Về nhân vật: ba nhân vật được khẳng định ở cả hai phương diện. Họ đáng quý vì khí phách không biết sợ cường quyền, nhưng đáng quý hơn vì họ biết cúi đầu trước cái đẹp. Chính cái “biết sợ” ấy phân biệt họ với hạng người chỉ sợ quyền thế và đồng tiền mà sẵn sàng chà đạp lên cái tài, cái đẹp – hạng người mà tác giả gọi là hèn hạ và đồi bại nhất.

Người viết khẳng định điều đó một cách trực tiếp khi nêu yêu cầu: phân tích tác phẩm không chỉ đề cao thái độ không biết sợ của các nhân vật, mà còn phải ca ngợi cái “biết sợ” của họ. Nhờ vậy, chủ đề và nhân vật của một truyện ngắn ra đời từ trước Cách mạng vẫn giữ nguyên ý nghĩa như một thước đo nhân cách cho hôm nay.

II. Hướng dẫn các bước viết

Bước 1: Chuẩn bị viết

Rà soát trong trí nhớ, lựa chọn truyện có chủ đề nổi bật và các nhân vật gây ấn tượng mạnh, để lại bài học sâu sắc về thái độ sống. Xác định rõ mục đích viết và người đọc.

Bước 2: Tìm ý

Đọc kĩ truyện đã chọn, đặt ra và trả lời các câu hỏi:

Về chủ đề: Chủ đề của truyện là gì? Chủ đề đó có điểm đặc biệt nào không? Quan điểm của nhà văn thể hiện như thế nào qua chủ đề?

Về nhân vật: Các nhân vật có đặc điểm gì nổi bật? Ngoại hình, lời nói, hành động, nội tâm của nhân vật hướng tới việc thể hiện chủ đề như thế nào? Mối quan hệ giữa các nhân vật ra sao?

Về giá trị: Nhìn từ chủ đề và nhân vật, tác phẩm có gì đặc sắc? Tác phẩm toát lên giá trị gì?

Bước 3: Lập dàn ý

Sắp xếp các ý theo trật tự hợp lí, đảm bảo bố cục ba phần:

Mở bài: Giới thiệu tác phẩm truyện (tên tác phẩm, thể loại, tác giả). Nêu nội dung khái quát cần phân tích, đánh giá.

Thân bài:

• Tóm tắt tác phẩm ngắn gọn, chọn chi tiết tiêu biểu cần thiết cho phần phân tích.
• Xác định và nêu chủ đề của tác phẩm.
• Phân tích, đánh giá các khía cạnh của chủ đề.
• Phân tích một số nhân vật nổi bật – dùng lí lẽ thuyết phục và bằng chứng tin cậy lấy từ tác phẩm.
• Qua phân tích nhân vật, nêu bật chủ đề của truyện.
• Thể hiện suy nghĩ, cảm nhận của người viết về tác phẩm.

Lưu ý: Việc khái quát chủ đề và phân tích nhân vật có thể thay đổi trật tự, nhưng cần đảm bảo tính chặt chẽ, hợp lí trong lập luận và bố cục.

Kết bài: Khẳng định lại đặc sắc của tác phẩm thông qua chủ đề và nhân vật. Rút ra bài học về thái độ sống.

Bước 4: Viết bài

Bám sát dàn ý đã lập. Khi viết, chú ý:

• Lựa chọn thông tin cơ bản để giới thiệu ngắn gọn về tác giả, tác phẩm, nhân vật.
• Lựa chọn các khía cạnh nổi bật của nhân vật để phân tích. Mỗi ý trình bày sáng rõ trong một đoạn văn, các đoạn liên kết chặt chẽ với nhau.
• Qua phân tích nhân vật, phải nêu bật được chủ đề của tác phẩm.
• Khái quát được ý nghĩa của nhân vật, giá trị của tác phẩm và bài học rút ra.

Bước 5: Chỉnh sửa, hoàn thiện

Rà soát lại bài viết theo các tiêu chí:

• Mở bài đã giới thiệu nhan đề, tác giả và khái quát vấn đề cần bàn luận chưa?
• Thân bài đã phân tích được nhân vật và mối quan hệ giữa nhân vật với chủ đề chưa?
• Mỗi đoạn văn có câu nêu luận điểm không? Luận điểm có được làm sáng tỏ bằng dẫn chứng và lí lẽ không?
• Kết bài đã tóm tắt nội dung chính và chỉ ra mối liên hệ giữa tác phẩm với cuộc sống chưa?
• Bài viết có mắc lỗi chính tả, diễn đạt, dùng từ, đặt câu không?

III. Bài viết mẫu

Đề bài

Viết bài văn nghị luận phân tích, đánh giá chủ đề và nhân vật trong truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan” của Thạch Lam.

Dàn ý

Mở bài: Giới thiệu Thạch Lam – cây bút truyện ngắn tiêu biểu của Tự lực văn đoàn, có biệt tài viết truyện không có cốt truyện. Giới thiệu truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan” – tác phẩm đặc sắc, giàu chất thơ.

Thân bài:

• Tóm tắt ngắn gọn nội dung truyện.
• Chủ đề: Ngợi ca vẻ đẹp của tình cảm gia đình, tình yêu quê hương và tình yêu chớm nở trong không gian bình dị của làng quê.
• Phân tích nhân vật Thanh: tâm trạng khi trở về (xúc động, bình yên), tình cảm với bà, cảm xúc khi nhận ra cây hoàng lan, tình cảm chớm nở với Nga.
• Phân tích nhân vật Nga: cô gái thôn quê giản dị, gắn bó với hoàng lan, tình cảm dịu dàng dành cho Thanh.
• Vai trò của cây hoàng lan trong việc kết nối nhân vật và thể hiện chủ đề.
• Đánh giá: Nghệ thuật kể chuyện nhẹ nhàng, giàu chất thơ; truyện không có cốt truyện nhưng đầy sức hấp dẫn.

Kết bài: Khẳng định giá trị tác phẩm. Bài học về sự trân trọng những giá trị bình dị.

Bài viết tham khảo

Thạch Lam (1910–1942) là thành viên của nhóm Tự lực văn đoàn, một cây bút có biệt tài về truyện ngắn, đặc biệt là loại truyện không có cốt truyện – mỗi tác phẩm như một bài thơ trữ tình dài của cảm xúc và tâm trạng. Trong gia tài văn chương giản dị mà thâm trầm của ông, truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan” là một tác phẩm đặc sắc, nơi vẻ đẹp của tình cảm gia đình, tình quê hương và tình yêu chớm nở được thể hiện một cách dịu dàng, tinh tế dưới bóng mát của cây hoàng lan thân thuộc.

Truyện kể về Thanh – chàng trai mồ côi cha mẹ, đi tỉnh làm việc – sau gần hai năm xa nhà trở về thăm bà. Trong một ngày ngắn ngủi, Thanh gặp lại không gian quen thuộc của khu vườn, ngôi nhà, cây hoàng lan; được bà chăm sóc như thuở nhỏ; gặp lại Nga – cô bạn hàng xóm thuở ấu thơ – và cảm nhận một tình cảm mới mẻ, dịu ngọt đang chớm nở giữa hai người. Sáng hôm sau, Thanh lại ra đi, mang theo niềm vương vấn và niềm tin rằng Nga sẽ vẫn đợi chàng.

Chủ đề của “Dưới bóng hoàng lan” là ngợi ca vẻ đẹp của những tình cảm bình dị mà sâu sắc – tình bà cháu, tình quê hương, tình yêu đôi lứa – và nhắc nhở con người hãy trân trọng, nâng niu những giá trị thân thương trong cuộc sống thường ngày. Chủ đề ấy không được tuyên ngôn ồn ào mà thấm đẫm qua từng trang viết nhẹ nhàng, qua cách Thạch Lam dẫn dắt người đọc đi vào thế giới nội tâm của nhân vật Thanh.

Nhân vật Thanh được xây dựng chủ yếu qua dòng cảm xúc nội tâm. Ngay khi bước qua cánh cửa gỗ, Thanh đã cảm nhận sự khác biệt giữa hai thế giới: bên ngoài là trời nắng gắt, bức bối; bên trong là khu vườn mát mẻ, yên tĩnh, con đường gạch Bát Tràng rêu phủ, mùi lá tươi non phảng phất. Sự yên lặng trầm tịch khiến Thanh “nghẹn họng”, phải lâu lắm mới cất được tiếng gọi khẽ “Bà ơi!” – tiếng gọi chứa đựng bao xúc động dồn nén của người con xa nhà. Gian nhà cũ không có gì thay đổi, “cũng y nguyên như ngày chàng đi xưa”, và chính sự bất biến ấy lại mang đến cho Thanh niềm bình yên sâu sắc: “Căn nhà với thửa vườn này đối với chàng như một nơi mát mẻ và hiền lành, ở đấy bà chàng lúc nào cũng sẵn sàng chờ đợi để mến yêu chàng.” Qua cảm nhận của Thanh, Thạch Lam đã khẳng định một chân lí giản dị: quê hương, gia đình chính là bến đỗ bình yên nhất của mỗi con người.

Tình bà cháu trong truyện được thể hiện qua những chi tiết rất đỗi bình thường mà ấm áp. Bà hỏi cháu đã ăn cơm chưa, giục cháu rửa mặt, nhắc cháu sao không đi xe; buông màn, phẩy bụi, sửa chiếu, xếp gối, xua muỗi, quạt mát rồi xuống bếp nấu cơm. Mỗi hành động đều nhẹ nhàng, tỉ mỉ, thể hiện tình yêu thương vô bờ bến. Còn Thanh, dù đã trưởng thành, cao lớn, mạnh mẽ, nhưng bên bà vẫn cảm thấy “chính bà che chở cho chàng”, vẫn thấy mình “bé quá.” Chàng nằm giả vờ ngủ để được bà chăm sóc, lắng nghe tiếng dép bà nhỏ dần rồi “cảm động gần ứa nước mắt.” Tình bà cháu không cần lời nói hoa mĩ, không cần hành động phi thường – nó hiện hữu trong những điều giản dị nhất, và chính vì thế mà bền bỉ, sâu nặng.

Bên cạnh tình bà cháu, truyện còn khắc họa tình cảm chớm nở giữa Thanh và Nga – một mối tình dịu dàng, tinh tế đặc trưng cho ngòi bút Thạch Lam. Nga là cô hàng xóm quen thân từ nhỏ, hàng ngày sang giúp đỡ bà, khiến nhà bớt vắng. Ban đầu, tình cảm giữa hai người mang tính chất anh em thân thiết; Thanh có lúc “lầm tưởng Nga chính là em gái ruột của mình.” Nhưng dần dần, tình cảm ấy có sự chuyển biến: Thanh bắt đầu nhìn “đôi môi thắm của Nga, hai má hồng”, nhớ đến “hai bàn chân xinh xắn của Nga”, cảm thấy “quả tim đập nhẹ nhàng.” Còn Nga đã nói thẳng: “Những ngày em đến đây hái hoa, em nhớ anh quá.” Sự chuyển biến từ tình bạn sang tình yêu diễn ra nhẹ nhàng, tự nhiên, không ồn ào mà dịu ngọt, như hương hoàng lan thoang thoảng bay trong gió – có mà như không, mơ hồ mà say đắm.

Đặc biệt, cây hoàng lan trong truyện không chỉ là cảnh vật mà trở thành một “nhân vật” có vai trò quan trọng trong việc thể hiện chủ đề. Cây hoàng lan kết nối kí ức – khi nhìn thân cây vút cao qua cửa sổ, Thanh lẩm bẩm “cây hoàng lan!” rồi nhắm mắt nhớ lại ngày cha mẹ còn sống, ngày một bà một cháu quấn quýt. Cây hoàng lan cũng là sợi dây kết nối tình cảm Thanh và Nga: thấy bóng hoàng lan, Thanh nhớ ra và gọi “cô Nga”; hai người nhặt hoàng lan rơi, dắt nhau xem vườn dưới tán hoàng lan; mái tóc Nga “thoang thoảng thơm như có giắt hoàng lan”; và trong mùi hoàng lan thoang thoảng, Thanh cầm lấy tay Nga. Câu kết “Mỗi mùa cô lại giắt hoàng lan trong mái tóc để tưởng nhớ mùi hương” đã nâng cây hoàng lan lên thành biểu tượng cho những tình cảm đẹp đẽ, bền bỉ, vượt qua thời gian và khoảng cách.

Thành công của “Dưới bóng hoàng lan” nằm ở chính phong cách đặc trưng của Thạch Lam: viết truyện không có cốt truyện, không có tình tiết gay cấn hay xung đột kịch tính, chỉ xoay quanh những sự kiện bình thường – về thăm bà, gặp lại bạn, ra đi – nhưng toàn bộ tác phẩm lại ngập tràn chất thơ. Người kể chuyện ngôi thứ ba phối hợp linh hoạt điểm nhìn bên ngoài và điểm nhìn bên trong (từ nhân vật Thanh), nhờ đó mọi cảnh vật, con người đều nhuốm màu cảm xúc dịu dàng, thân thương. Giọng văn nhẹ nhàng, trong sáng, giản dị mà giàu sức gợi, khiến người đọc như được tắm mình trong không khí bình yên của khu vườn xưa.

Tóm lại, “Dưới bóng hoàng lan” là một truyện ngắn giàu giá trị, nơi Thạch Lam đã dùng ngòi bút tinh tế và giàu chất thơ để ngợi ca những tình cảm đẹp đẽ, bình dị trong cuộc sống – tình bà cháu sâu nặng, tình quê hương gắn bó và tình yêu chớm nở dịu dàng. Tác phẩm nhắc nhở mỗi chúng ta hãy sống chậm lại, trân trọng những điều thân thương hằng ngày, bởi đôi khi hạnh phúc không ở đâu xa mà ở ngay trong mùi hương quen thuộc, trong bóng mát của mái nhà xưa, trong nụ cười của những người mình yêu thương.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện