I. Sự cần thiết của việc học tập, khám phá lịch sử suốt đời

1. Mối quan hệ giữa quá khứ – hiện tại – tương lai

Cuộc sống của mỗi con người, mỗi gia đình, mỗi dân tộc và toàn nhân loại đều có quá khứ, hiện tại và tương lai.

Để hiểu biết hiện tại, dự đoán và có niềm tin vào tương lai, con người không thể không tìm hiểu về quá khứ, bởi vì hiện tại luôn kế thừa và được xây dựng trên nền tảng của những gì quá khứ để lại.

2. Nhu cầu tìm hiểu cội nguồn của con người

Tìm hiểu về cội nguồn là một nhu cầu tự thân của con người. Từ thuở xa xưa, con người đã quan tâm đến việc tìm hiểu về cội nguồn của bản thân, gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Đồng thời, họ cũng luôn tìm cách lưu giữ, truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm, truyền thống, tri thức, khát vọng,… bằng nhiều hình thức khác nhau như:

• Khắc họa trên vách đá, đồ vật.
• Gửi gắm trong sử thi.
• Thực hành nghi lễ.
• Lập gia phả.

Về sau, các ghi chép lịch sử, thư tịch và công trình nghiên cứu lịch sử ra đời.

3. Vận dụng tri thức, kinh nghiệm từ quá khứ vào cuộc sống

Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta luôn cần hiểu biết và vận dụng những tri thức, kinh nghiệm từ quá khứ vào cuộc sống hiện tại, định hướng cho tương lai.

4. Khám phá những bí ẩn của lịch sử

Nhiều sự kiện, quá trình lịch sử hiện nay vẫn còn là bí ẩn cho dù đã có những cách giải thích khác nhau được đưa ra.

Việc tồn tại những khoảng trống, những bí ẩn trong nghiên cứu lịch sử chính là cơ hội thôi thúc con người tham gia tìm tòi, khám phá để hoàn chỉnh thêm nhận thức chung, làm giàu tri thức lịch sử.

5. Hội nhập trong kỉ nguyên toàn cầu hóa

Hiện nay, nhân loại đang sống trong kỉ nguyên toàn cầu hóa. Khám phá lịch sử giúp chúng ta:

• Biết được những thành tựu văn minh của nhân loại qua các thời kì.
• Hiểu được những kinh nghiệm, đồng thời rút ra những bài học có giá trị.

Hiểu biết sâu sắc về lịch sử và văn hóa dân tộc Việt Nam, của các nước trong khu vực và trên thế giới góp phần giúp chúng ta hội nhập thành công. Nhờ đó, chúng ta vừa:

• Biết cách tôn trọng sự khác biệt, sự đa dạng về truyền thống và văn hóa của các dân tộc.
• Chủ động tiếp thu có chọn lọc những thành tựu của nhân loại.
• Biết cách tôn vinh, bảo tồn, phát huy giá trị tốt đẹp và bản sắc văn hóa Việt Nam.

6. Nguồn cảm hứng cho sáng tạo và cơ hội nghề nghiệp

Ngày nay, tri thức lịch sử và văn hóa chính là nguồn cảm hứng và ý tưởng cho nhiều sáng tạo trong các ngành công nghiệp văn hóa, phát triển du lịch,…

Học tập và tìm hiểu lịch sử cũng đưa lại cho chúng ta những cơ hội nghề nghiệp mới.

II. Kết nối lịch sử với cuộc sống, cuộc sống với lịch sử

1. Các hình thức học tập, tìm hiểu lịch sử

Việc tìm hiểu, học tập lịch sử không chỉ được tiến hành thông qua các giờ học, bài học trên lớp mà còn diễn ra dưới nhiều hình thức khác:

• Tham quan bảo tàng, di tích lịch sử – văn hóa.
• Xem các tác phẩm văn học, nghệ thuật sáng tác theo các chủ đề lịch sử.

2. Những chứng nhân lịch sử trong cuộc sống

Trong cuộc sống, những gì quanh ta đều được coi là những chứng nhân lịch sử. Mỗi ngôi nhà, từng con phố, mỗi làng bản, mỗi di tích lịch sử – văn hóa (đình, đền, chùa, tượng đài,…), mỗi trường học,… đều có những câu chuyện lịch sử riêng cần được tìm hiểu.

Chúng ta có thể đặt ra những câu hỏi để tìm hiểu như:

• Những di tích lịch sử được xây dựng từ khi nào?
• Những ai đã có công xây dựng các công trình đó?
• Ý nghĩa của các công trình đó là gì?
• Trường em được xây dựng từ bao giờ? Tại sao có tên gọi như hiện tại? Trường có truyền thống nổi bật nào?

3. Ý nghĩa của việc kết nối lịch sử với cuộc sống

Biết vận dụng những bài học lịch sử để:

• Giải thích những vấn đề thời sự trong nước và thế giới.
• Tránh được những sai lầm trong quá khứ.
• Kế thừa, phát huy được những di sản quý báu trong cuộc sống hiện tại và tương lai.

Đây là cách kết nối lịch sử với cuộc sống, cuộc sống với lịch sử mang lại giá trị và ý nghĩa to lớn.

III. Sưu tầm, thu thập, xử lí thông tin sử liệu trong khám phá, học tập lịch sử

1. Khái niệm sử liệu

Sử liệu là toàn bộ những hình thức khác nhau của tư liệu lịch sử, chứa đựng những thông tin về quá khứ của loài người.

2. Các bước tìm hiểu, khám phá lịch sử

Việc tìm hiểu, khám phá lịch sử cần phải dựa vào các nguồn sử liệu và được tiến hành một cách khoa học, bao gồm các bước:

1. Xác định vấn đề cần tìm hiểu.
2. Chuẩn bị sử liệu.
3. Giải quyết vấn đề trên cơ sở khai thác sử liệu.

Trong đó, sưu tầm, thu thập và xử lí thông tin sử liệu là hai nhiệm vụ cơ bản của công tác chuẩn bị sử liệu.

3. Sưu tầm, thu thập sử liệu

Sưu tầm, thu thập sử liệu là quá trình:

• Lập danh mục sử liệu cần sưu tầm.
• Tìm kiếm, thu thập thông tin liên quan đến đối tượng tìm hiểu.

Các nguồn sử liệu sưu tầm càng đa dạng, đầy đủ thì càng tốt.

4. Xử lí thông tin sử liệu

Xử lí thông tin sử liệu là quá trình phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh nguồn sử liệu đã thu thập được. Công đoạn này nhằm xác định:

• Tính xác thực, độ tin cậy và giá trị của sử liệu.
• Giá trị của thông tin mà sử liệu đó phản ánh đối với việc tìm hiểu, khám phá lịch sử.

5. Sản phẩm của Sử học

Sản phẩm của Sử học là nhận thức khoa học về hiện thực lịch sử.

Nhà sử học phải dùng các phương pháp khoa học để tìm kiếm, thu thập và xử lí các tư liệu lịch sử, trên cơ sở đó tái hiện, trình bày những sự kiện, quá trình và nhân vật lịch sử một cách khách quan, trung thực, toàn diện và cụ thể, trong các mối liên hệ lịch đại và đồng đại.

Sơ đồ tóm tắt bài học

Tri thức lịch sử và cuộc sống

Sự cần thiết của việc học tập, khám phá lịch sử suốt đời

Mối quan hệ quá khứ – hiện tại – tương lai

• Hiện tại kế thừa từ quá khứ
• Muốn hiểu hiện tại, dự đoán tương lai phải tìm hiểu quá khứ

Nhu cầu tìm hiểu cội nguồn

• Là nhu cầu tự thân của con người
• Hình thức lưu giữ: khắc họa vách đá, sử thi, nghi lễ, gia phả, ghi chép, nghiên cứu

Lý do học lịch sử suốt đời

• Vận dụng kinh nghiệm quá khứ vào hiện tại, định hướng tương lai
• Khám phá những bí ẩn, làm giàu tri thức lịch sử
• Hội nhập toàn cầu: biết thành tựu văn minh, rút bài học, tôn trọng đa dạng, bảo tồn bản sắc Việt Nam
• Nguồn cảm hứng cho công nghiệp văn hóa, du lịch, mở cơ hội nghề nghiệp

Kết nối lịch sử với cuộc sống, cuộc sống với lịch sử

Hình thức học tập

• Giờ học trên lớp
• Tham quan bảo tàng, di tích lịch sử – văn hóa
• Xem tác phẩm văn học, nghệ thuật chủ đề lịch sử

Chứng nhân lịch sử trong cuộc sống

• Ngôi nhà, con phố, làng bản
• Đình, đền, chùa, tượng đài
• Trường học
• Mỗi chứng nhân đều có câu chuyện lịch sử riêng

Ý nghĩa kết nối

• Giải thích vấn đề thời sự
• Tránh sai lầm quá khứ
• Kế thừa, phát huy di sản

Sưu tầm, thu thập, xử lí thông tin sử liệu

Khái niệm sử liệu

• Toàn bộ hình thức tư liệu lịch sử
• Chứa đựng thông tin về quá khứ loài người

3 bước khám phá lịch sử

• Xác định vấn đề cần tìm hiểu
• Chuẩn bị sử liệu
• Giải quyết vấn đề trên cơ sở khai thác sử liệu

2 nhiệm vụ chuẩn bị sử liệu

• Sưu tầm, thu thập: lập danh mục, tìm kiếm, thu thập – càng đa dạng, đầy đủ càng tốt
• Xử lí thông tin: phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh – xác định tính xác thực, độ tin cậy, giá trị

Sản phẩm của Sử học

• Nhận thức khoa học về hiện thực lịch sử
• Khách quan, trung thực, toàn diện, cụ thể
• Trong mối liên hệ lịch đại và đồng đại

Cô Ngô Thị Ánh Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên