Nhân tố tiến hóa là nhân tố làm thay đổi tần số allele hoặc tần số kiểu gene của quần thể. Có 5 nhân tố: đột biến, phiêu bạt di truyền, dòng gene, chọn lọc tự nhiên, giao phối không ngẫu nhiên.

▸ Đột biến

Đột biến gene làm xuất hiện allele mới hoặc biến allele này thành allele khác → thay đổi tần số allele. Đặc điểm: phát sinh ngẫu nhiên, vô hướng, tần số tự phát rất thấp ($10^{-6}$ đến $10^{-4}$), thay đổi tần số allele chậm.

▸ Phiêu bạt di truyền (biến động di truyền)

Là quá trình thay đổi tần số allele của quần thể gây nên bởi các yếu tố ngẫu nhiên (bão tố, lũ lụt, hỏa hoạn…) làm chết các cá thể bất kể mang gene có lợi hay có hại. Tính chất vô hướng, làm thay đổi đột ngột tần số allele; quần thể càng nhỏ thì tác động càng mạnh.

Hậu quả: có thể đào thải hoàn toàn một allele (kể cả có lợi), làm nghèo vốn gene, giảm đa dạng di truyền. Hai dạng:

▸ Dòng gene (di – nhập gene)

Là sự di chuyển các allele vào hoặc ra khỏi quần thể thông qua sự di cư của cá thể hữu thụ hoặc giao tử. Tính chất vô hướng. Vai trò: có thể mang allele mới đến quần thể nhận, làm tăng/giảm tần số allele, làm giảm sự khác biệt vốn gene giữa các quần thể, có thể tăng đa dạng di truyền.

▸ Chọn lọc tự nhiên (CLTN)

Là quá trình làm tăng dần tần số allele và kiểu gene quy định đặc điểm thích nghi, đồng thời giảm dần tần số allele/kiểu gene quy định đặc điểm không thích nghi.

CLTN tác động trực tiếp lên kiểu hình, qua đó gián tiếp làm thay đổi tần số kiểu gene và allele. Tốc độ thay đổi phụ thuộc loại allele (tác động lên kiểu hình trội làm đổi tần số nhanh hơn lặn) và áp lực chọn lọc. Thường làm giảm đa dạng di truyền, nhưng một số trường hợp vẫn duy trì (khi kiểu hình thích nghi là dị hợp).

Giao phối không ngẫu nhiên gồm giao phối cận huyết (tự thụ phấn, giao phối họ hàng gần) và giao phối có chọn lọc (chọn bạn tình theo đặc điểm nhất định).

▸ Bảng tổng hợp 5 nhân tố tiến hóa

Đặc điểm thích nghi là đặc điểm di truyền làm tăng khả năng sống sót và sinh sản của cá thể trong môi trường nhất định. Mức độ thích nghi đo bằng giá trị thích nghi (số con sống sót đến lúc sinh sản).

▸ Cơ chế hình thành (3 nhân tố: đột biến – giao phối – CLTN)

→ CLTN là nhân tố tiến hóa duy nhất làm cho một đặc điểm trở nên phổ biến (đặc điểm thích nghi) trong quần thể.

▸ Tính tương đối của đặc điểm thích nghi

Mọi đặc điểm thích nghi chỉ mang tính tương đối vì: (1) CLTN chỉ chọn lọc biến dị có sẵn (không hẳn tối ưu – ví dụ dơi không thể có cánh như chim); (2) đặc điểm mang tính dung hòa (chim công đực sặc sỡ thu hút bạn tình nhưng dễ bị săn mồi); (3) đặc điểm chỉ có lợi trong môi trường nhất định (chuột chũi thị giác kém, khi ra khỏi hang lại bất lợi).

Tiêu chuẩn quan trọng nhất để xác định hai cá thể có cùng loài hay không là cách li sinh sản.

Cách li sinh sản là những đặc điểm sinh học ngăn cản các cá thể giao phối với nhau, hoặc có giao phối cũng không sinh ra đời con hữu thụ.

▸ Cách li trước hợp tử (ngăn cản giao phối/hình thành hợp tử)

▸ Cách li sau hợp tử (ngăn cản tạo con lai/con lai hữu thụ)

▸ Hình thành loài KHÁC khu vực địa lí (dị địa lí)

▸ Hình thành loài CÙNG khu vực địa lí (đồng địa lí)

▸ Dạng 1: Nhận biết & phân biệt các nhân tố tiến hóa

▸ Dạng 2: Giải thích cơ chế hình thành đặc điểm thích nghi

Theo 4 bước: xác định nguồn biến dị (đột biến) → áp lực chọn lọc (môi trường) → phân tích biến dị có lợi/bất lợi → kết quả tích lũy qua các thế hệ.

▸ Dạng 3: Phân biệt cách li trước & sau hợp tử

Dựa vào thời điểm: trước hợp tử = ngăn cản giao phối/hình thành hợp tử (nơi ở, tập tính, mùa vụ, cơ học); sau hợp tử = hợp tử đã hình thành nhưng con lai không sống được hoặc bất thụ.

▸ So sánh học thuyết Darwin & tiến hóa tổng hợp hiện đại

▸ Những lỗi sai thường gặp