▸ Cách xác định tuổi hóa thạch

▸ Ý nghĩa của hóa thạch

Giúp xác định: loài từng tồn tại, thời gian diệt vong, tổ tiên chung, chiều hướng tiến hóa và nguyên nhân biến mất (sự thay đổi của khí hậu, môi trường).

Một số hóa thạch khác cho thấy: cá voi tiến hóa từ tổ tiên là động vật móng guốc sống trên cạn; hóa thạch tế bào nhân thực có thành tế bào giống tảo hiện nay đã được tìm thấy cách đây khoảng 1,8 tỉ năm.

Bằng chứng giải phẫu so sánh là bằng chứng gián tiếp, dựa trên so sánh cấu tạo giải phẫu của các loài để tìm mối quan hệ tiến hóa.

▸ Ví dụ kinh điển: chi trước các loài

Chi trước của người (cầm nắm), mèo (di chuyển), cá voi (bơi), ngựa (chạy), dơi (bay), chim (bay) đều có cùng trình tự xương: xương cánh tay – xương cẳng tay – xương cổ tay – xương bàn – xương ngón, dù chức năng đã biến đổi khác nhau.

Hình: Cấu trúc xương chi trước tương đồng ở người, mèo, cá voi, dơi (cùng trình tự xương, khác chức năng)

Cơ quan tương đồng phản ánh tiến hóa phân li: các loài có chung tổ tiên nhưng sống ở môi trường khác nhau nên được chọn lọc tích lũy biến dị theo các hướng khác nhau.

Cơ quan thoái hóa là cấu trúc/cơ quan không có chức năng rõ ràng nhưng rất giống cấu trúc vốn có chức năng ở loài tổ tiên – chỉ còn lại vết tích của cơ quan tương ứng ở tổ tiên.

Nguyên nhân: môi trường sống thay đổi → cơ quan mất dần chức năng → tiêu giảm dần → còn lại vết tích.

▸ Hiện tượng lại tổ

Lại tổ là hiện tượng cơ thể xuất hiện lại một số đặc điểm chỉ có ở tổ tiên xa mà không có ở bố mẹ hoặc tổ tiên gần (do gene vốn đã bị bất hoạt nay hoạt động trở lại). Ví dụ: người có đuôi, người có nhiều lông ở mặt, người có nhiều đôi vú. Hiện tượng lại tổ cũng phản ánh tiến hóa phân li, chứng minh quan hệ họ hàng với tổ tiên xa.

Cơ quan tương tự phản ánh tiến hóa đồng quy (hội tụ): các loài không chung nguồn gốc nhưng sống trong cùng môi trường nên được chọn lọc tích lũy đặc điểm thích nghi giống nhau.

Hình: Cánh chim và cánh chuồn chuồn – cùng chức năng bay nhưng khác nguồn gốc (cơ quan tương tự)

▸ Bảng so sánh 3 loại cơ quan

▸ Bằng chứng tế bào học (gián tiếp)

Nhiều bằng chứng ở cấp tế bào cho thấy mọi sinh vật có chung tổ tiên: mọi sinh vật đều cấu tạo từ tế bào; tế bào sinh ra từ tế bào có trước; tế bào có thành phần hóa học tương tự (màng sinh chất, tế bào chất, nhân/vùng nhân, DNA, RNA, protein…); hoạt động chuyển hóa cơ bản giống nhau; sinh sản và lớn lên liên quan đến nguyên phân, giảm phân.

▸ Bằng chứng sinh học phân tử (gián tiếp)

▸ Dạng 1: Nhận biết, phân loại bằng chứng tiến hóa

▸ Dạng 2: Phân biệt cơ quan tương đồng – thoái hóa – tương tự

▸ Dạng 3: Xác định quan hệ họ hàng qua bằng chứng phân tử

Số amino acid/nucleotide khác biệt càng ít (mức tương đồng càng cao) → quan hệ họ hàng càng gần. Sắp xếp các loài theo số sai khác tăng dần để có thứ tự từ gần đến xa.

▸ Bảng tóm tắt các bằng chứng tiến hóa

▸ Những lỗi sai thường gặp