Nhân tố sinh thái là các nhân tố môi trường có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến đời sống sinh vật, được chia thành 2 nhóm:

Con người là nhân tố hữu sinh có ảnh hưởng lớn nhất: vừa gây tác động tiêu cực (chặt phá rừng, săn bắt bừa bãi, ô nhiễm…), vừa có tác động tích cực (trồng rừng, bảo tồn thiên nhiên, cải tạo môi trường…).

Ánh sáng là tác nhân chọn lọc tự nhiên hình thành đặc điểm thích nghi của sinh vật.

▸ Đối với thực vật

Cây mọc nơi quang đãng phân cành sớm, tán rộng; cây mọc trong rừng phân cành muộn, thân cao vống do cạnh tranh ánh sáng. Lá thường xếp so le để tối ưu thu nhận ánh sáng.

▸ Đối với động vật

Ánh sáng giúp động vật định hướng và nhận biết môi trường. Chia thành:

Nhiệt độ ảnh hưởng đến tốc độ trao đổi chất, sự phân bố, hình thái và tập tính của sinh vật. Theo khả năng điều hòa thân nhiệt chia thành 2 nhóm:

▸ Thích nghi của sinh vật đẳng nhiệt theo vĩ độ

Khi đi từ vùng nóng đến vùng lạnh (vĩ độ thấp lên cao), các sinh vật đẳng nhiệt cùng loài/họ hàng gần có xu hướng: kích thước cơ thể tăng dần, lông dày, lớp mỡ dày; còn tai, đuôi, chi (phần thò ra) lại nhỏ và ngắn dần.

Tập tính thích nghi nhiệt độ: ngủ đông (gấu, nhím, rắn, ếch), ngủ hè (ốc sên, cá phổi), di cư (chim) đến vùng có điều kiện thuận lợi hơn.

Giới hạn sinh thái là khoảng giá trị xác định của một nhân tố sinh thái mà ở đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển ổn định theo thời gian.

Hình: Sơ đồ giới hạn sinh thái (khoảng thuận lợi – khoảng chống chịu – điểm gây chết)

Ý nghĩa: loài có giới hạn rộng với nhiều nhân tố → phân bố rộng (chuột, ruồi, muỗi); giới hạn hẹp → phân bố hẹp.

▸ Quy luật tác động tổng hợp

Sinh vật chịu tác động đồng thời của nhiều nhân tố sinh thái; một nhân tố thay đổi có thể kéo theo sự thay đổi của các nhân tố khác.

Ví dụ: bón đủ phân nhưng thiếu nước → cây không hấp thụ được phân → sinh trưởng kém. Như vậy phải đảm bảo đồng thời ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, dinh dưỡng đều trong khoảng thuận lợi.

▸ Quy luật tác động không đồng đều

Mỗi giai đoạn khác nhau trong chu trình sống có yêu cầu khác nhau đối với cùng một nhân tố sinh thái; cùng một giá trị của nhân tố có thể thuận lợi cho hoạt động này nhưng có hại cho hoạt động khác.

Ý nghĩa: con người vận dụng để xây dựng kế hoạch nuôi trồng và khai thác sinh vật đúng thời điểm theo từng giai đoạn phát triển.

Nhịp sinh học là sự phản ứng một cách nhịp nhàng của sinh vật trước những thay đổi có tính chu kì của môi trường (đặc biệt là ánh sáng). Đây là đặc điểm thích nghi hình thành qua chọn lọc tự nhiên.

▸ Ý nghĩa & sức khỏe

Nhịp sinh học ở người là cơ sở xây dựng thời gian biểu hợp lí. Khi nhịp bị rối loạn (làm việc theo ca, bay đổi múi giờ – jet lag, thức khuya) → mất ngủ, mệt mỏi, tăng nguy cơ bệnh tim mạch.

▸ Lỗi thường gặp