Diễn thế nguyên sinh là diễn thế bắt đầu từ môi trường trống trơn, nơi chưa có bất kì loài sinh vật nào sinh sống.

Môi trường khởi đầu: đá nham thạch nguội sau núi lửa, bề mặt đá sau khi băng tan, vùng đất mới bồi do phù sa, các đảo mới hình thành.

▸ Các giai đoạn

Vì sao loài tiên phong trên cạn thường là địa y, tảo, rêu? Vì chúng sống được trên nền đá trơ trụi không cần đất, chịu khô hạn – nghèo dinh dưỡng, tự tổng hợp chất hữu cơ; khi chết, xác tích tụ tạo lớp đất mùn đầu tiên cho loài khác.

Diễn thế thứ sinh là diễn thế bắt đầu từ nơi quần xã đã bị tổn hại, có một số loài bị tiêu diệt.

Môi trường khởi đầu: quần xã bị thiên tai tàn phá (cháy rừng, bão, lũ lụt…) hoặc bị con người hủy hoại (khai thác quá mức, xả thải gây ô nhiễm…).

▸ Đặc điểm

Diễn thế xảy ra do hai nhóm nguyên nhân:

▸ Nguyên nhân bên ngoài

Là tác động từ bên ngoài quần xã: nhân tố vô sinh (núi lửa, cháy rừng, hạn hán, lũ lụt, bão…) và hoạt động của con người (khai thác tài nguyên, xả thải, xây dựng công trình…). Hậu quả: gây chết hàng loạt cá thể, thay đổi sâu sắc cấu trúc quần xã.

▸ Nguyên nhân bên trong

Là thay đổi từ chính bên trong quần xã, do mối quan hệ giữa các loài (đặc biệt là cạnh tranh khác loài):

Hiểu biết về diễn thế giúp con người:

▸ Biện pháp can thiệp

Lựa chọn loài tiên phong phù hợp với điều kiện môi trường; cải tạo sinh cảnh (bón phân, tưới nước, cải tạo đất…); bổ sung thành phần loài ở các giai đoạn phù hợp.

Ba hiện tượng đáng lo ngại nhất, chủ yếu do hoạt động của con người:

▸ Hậu quả phì dưỡng

Tảo nở hoa → nước xanh đục → tảo chết, vi khuẩn phân hủy tiêu thụ oxygen + tảo tiết độc tố → cá, tôm chết hàng loạt, mất cân bằng hệ sinh thái thủy vực.

▸ Một số lỗi thường gặp