Con mối và con kiến là bài thơ ngụ ngôn của tác giả Nam Hương. Khác với các truyện ngụ ngôn bằng văn xuôi đã học (Đẽo cày giữa đường, Ếch ngồi đáy giếng), đây là truyện ngụ ngôn được viết bằng thơ. Bài thơ mượn chuyện hai loài mối và kiến để gửi gắm bài học sâu sắc về lối sống chăm chỉ, có trách nhiệm với cộng đồng. Bài viết dưới đây cung cấp đầy đủ phân tích chi tiết và bài học rút ra từ văn bản này.

I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả Nam Hương

Nam Hương (1899 – 1960), quê ở Hà Nội. Ông sáng tác nhiều thơ ngụ ngôn, được in trong các tập: Gương thế sự (1920), Ngụ ngôn mới (1935), Thơ ngụ ngôn (1937)… Ngoài ra, ông còn có tập thơ Bài hát trẻ con (1936) dành cho thiếu nhi.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: In trong Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam, tập III (NXB Giáo dục, 1999).
• Thể loại: Truyện ngụ ngôn bằng thơ – viết theo thể song thất lục bát (hai câu 7 tiếng, một câu 6 tiếng, một câu 8 tiếng).
• Nội dung khái quát: Mượn chuyện con mối và con kiến để khuyên nhủ con người về lối sống chăm chỉ, có trách nhiệm và phê phán lối sống hưởng thụ, phá hoại.

II. Tóm tắt bài thơ “Con mối và con kiến”

Con mối ngồi trong nhà, nhìn ra thấy đàn kiến đang tha mồi vất vả. Mối lên tiếng gọi kiến, tỏ vẻ thương hại và chế giễu: kiến suốt ngày lao khổ mà thân thể vẫn gầy gò, trong khi mối chẳng hề khó nhọc mà béo tốt, nhà cao cửa rộng, ăn uống sung sướng.

Kiến đáp lại rằng: trên đời muôn loài, sinh tồn là cuộc khó khăn, có làm mới có ăn. Kiến gầy gò vì sống vì đàn vì tổ. Còn mối chỉ biết đục khoét chỗ ở mà xơi, đục cho rỗng hết mọi nơi, đến khi nhà đổ xuống thì mối cũng đi đời.

III. Phân tích bài thơ “Con mối và con kiến”

1. Lối sống của Mối và Kiến

Bài thơ xây dựng hai nhân vật đối lập hoàn toàn: con mối và con kiến – mỗi loài đại diện cho một lối sống khác nhau.

a) Con Mối

Về việc làm, mối “ngồi trong nhà trông ra” – hình ảnh gợi sự lười nhác, không lao động, chỉ ngồi một chỗ nhìn người khác làm việc.

Về hình dáng, mối “ồ ề béo trục béo tròn” – béo mập vì chỉ ăn mà không làm, hưởng thụ mà không lao động.

Về lối sống, mối tự hào khoe khoang: “chẳng hề khó nhọc”, “nhà cao cửa rộng, tủ hòm thiếu đâu”, “ở ăn ghế chéo bàn tròn”. Mối sống bằng cách đục khoét nơi ở – tức là phá hoại chính ngôi nhà mà mình đang sống để hưởng thụ. Đây là lối sống ích kỷ, chỉ biết hưởng thụ mà không biết xây dựng, chỉ biết phá mà không biết làm.

Về thái độ với kiến, mối tỏ ra coi thường, chế giễu sự chăm chỉ của kiến. Mối thương hại kiến “lao khổ”, “thân thể vẫn gầy” – tức là trong mắt mối, lao động là điều đáng thương, còn hưởng thụ mới là sung sướng.

Hậu quả: Kiến đã cảnh báo rõ ràng – mối cứ đục khoét cho rỗng hết mọi nơi, đến khi nhà đổ xuống thì “đi đời các anh.” Lối sống phá hoại, hưởng thụ cuối cùng sẽ dẫn đến hậu quả tự diệt – mối tự phá hủy chính nơi mình sống.

b) Con Kiến

Về việc làm, kiến “cả đàn tha mồi” – hình ảnh lao động tập thể, chăm chỉ, cần mẫn suốt ngày.

Về hình dáng, kiến “thân gầy gò” – gầy vì lao động vất vả, nhưng đó là sự gầy gò đáng tự hào chứ không đáng thương.

Về lối sống, kiến nêu rõ quan niệm sống: “Hễ có làm thì mới có ăn” – đây là triết lý sống chân chính, lấy lao động làm gốc. Kiến gầy gò vì “vì đàn vì tổ” – sống vì tập thể, vì cộng đồng chứ không phải chỉ vì bản thân mình. Kiến hiểu rằng “sinh tồn là cuộc khó khăn” – có nhận thức đúng đắn về cuộc sống.

Về thái độ với mối, kiến không nổi giận hay tranh cãi mà bình tĩnh chỉ rõ tác hại của lối sống hưởng thụ, đục khoét: “Các anh chẳng vun thu xứ sở / Cứ đục vào chỗ ở mà xơi / Đục cho rỗng hết mọi nơi / Nhà kia đổ xuống đi đời các anh.” Lời kiến vừa là lời cảnh báo, vừa là bài học sâu sắc.

Hậu quả: Kiến sống vì tổ vì đàn nên cả đàn được ấm no, bền vững.

c) So sánh đối lập Mối – Kiến

Sự đối lập này giúp người đọc nhận ra rõ ràng đâu là lối sống đúng đắn, đâu là lối sống cần tránh.

2. Bài học rút ra

Từ câu chuyện của hai loài mối và kiến, bài thơ gửi gắm những bài học sâu sắc:

Thứ nhất, lối sống phá hoại, chỉ biết hưởng thụ mà không biết xây dựng, không biết lao động sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng – tự hại chính mình. Giống như mối đục khoét ngôi nhà mình đang ở, đến khi nhà đổ thì chính mối cũng chết theo.

Thứ hai, phải chăm chỉ lao động, “có làm thì mới có ăn.” Đây là quy luật tự nhiên và cũng là đạo lý sống đúng đắn. Không ai có thể sống mãi bằng cách phá hoại hay dựa dẫm vào người khác.

Thứ ba, lối sống “một người vì mọi người” – sống vì tập thể, vì cộng đồng – là lối sống cao đẹp cần hướng tới. Kiến gầy gò vì “vì đàn vì tổ” nhưng cả đàn kiến đều ấm no, bền vững.

IV. Tổng kết

1. Nghệ thuật

• Viết bằng thể thơ song thất lục bát – thể thơ cổ truyền của Việt Nam, tạo nhịp điệu uyển chuyển, dễ nhớ.
• Mượn chuyện loài vật (mối, kiến) để nói chuyện con người – đặc trưng của truyện ngụ ngôn.
• Xây dựng hai nhân vật đối lập rõ nét, giúp người đọc dễ dàng nhận ra bài học.
• Ngôn ngữ đối thoại tự nhiên, sinh động, lời thơ mộc mạc mà sâu sắc.

2. Nội dung – Ý nghĩa

• Từ câu chuyện con mối và con kiến, bài thơ rút ra bài học:
  • Phê phán lối sống phá hoại, hưởng thụ, lười biếng – lối sống ấy sẽ dẫn đến hậu quả tự diệt.
  • Ca ngợi và khuyến khích lối sống chăm chỉ, cần cù, có làm mới có ăn, sống vì cộng đồng – đó là lối sống cao đẹp cần hướng tới.

V. Sơ đồ tư duy bài “Con mối và con kiến”

CON MỐI VÀ CON KIẾN – Nam Hương
│
├── 1. TÌM HIỂU CHUNG
│   ├── Tác giả: Nam Hương (1899–1960), quê Hà Nội
│   ├── Xuất xứ: Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam, tập III
│   ├── Thể loại: truyện ngụ ngôn bằng thơ (song thất lục bát)
│   └── Nội dung: mượn chuyện mối và kiến để khuyên nhủ con người
│
├── 2. PHÂN TÍCH
│   │
│   ├── 2.1 Lối sống của Mối và Kiến
│   │   │
│   │   ├── MỐI
│   │   │   ├── Việc làm: ngồi trong nhà → lười nhác
│   │   │   ├── Hình dáng: béo trục, béo tròn
│   │   │   ├── Lối sống: đục khoét nơi ở → hưởng thụ, phá hoại
│   │   │   ├── Thái độ: coi thường, chế giễu kiến
│   │   │   └── Hậu quả: nhà đổ → tự diệt
│   │   │
│   │   └── KIẾN
│   │       ├── Việc làm: cả đàn tha mồi → chăm chỉ
│   │       ├── Hình dáng: gầy gò
│   │       ├── Lối sống: có làm mới có ăn, vì đàn vì tổ
│   │       ├── Thái độ: bình tĩnh chỉ rõ tác hại lối sống mối
│   │       └── Hậu quả: vì tổ vì đàn → ấm no, bền vững
│   │
│   └── 2.2 Bài học
│       ├── Lối sống phá hoại, hưởng thụ → tự hại mình
│       ├── Chăm chỉ, có làm mới có ăn
│       └── Sống vì tập thể, vì cộng đồng → lối sống cao đẹp
│
└── 3. TỔNG KẾT
    ├── Nghệ thuật
    │   ├── Thể thơ song thất lục bát
    │   ├── Mượn chuyện loài vật nói chuyện người
    │   ├── Hai nhân vật đối lập rõ nét
    │   └── Ngôn ngữ đối thoại tự nhiên, sinh động
    └── Nội dung
        ├── Phê phán lối sống lười biếng, phá hoại, hưởng thụ
        └── Ca ngợi lối sống chăm chỉ, cần cù, vì cộng đồng

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng