1. Nước Nga Xô viết từ năm 1918 đến năm 1922

a) Cuộc chiến đấu chống thù trong, giặc ngoài (1918 – 1920)

• Sau thắng lợi của Cách mạng tháng Mười năm 1917, quân đội 14 đế quốc (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật Bản,…) đã câu kết với các thế lực phản cách mạng trong nước, mở cuộc tấn công vũ trang vào nước Nga Xô viết.
• Suốt ba năm (1918 – 1920), nước Nga phải tiến hành cuộc chiến tranh cách mạng chống thù trong, giặc ngoài trong những điều kiện vô cùng khó khăn, gian khổ.
• Từ năm 1919, Nhà nước Xô viết thực hiện Chính sách cộng sản thời chiến, với những nội dung chính:
  • Quốc hữu hoá toàn bộ các xí nghiệp.
  • Trưng thu lương thực thừa của nông dân.
  • Thi hành chế độ lao động bắt buộc,…
  • → Nhờ đó, Nhà nước Xô viết đã kiểm soát được các ngành kinh tế then chốt như: ngân hàng, đường sắt, ngoại thương, hầm mỏ,…
• Cuối năm 1920, Hồng quân đã đánh tan giặc ngoại xâm và nội phản, bảo vệ chính quyền cách mạng.
• Nhà nước Xô viết đã xoá bỏ những bất công trong xã hội, thực hiện quyền tự do dân chủ, quyền tự quyết của các dân tộc.

b) Chính sách kinh tế mới (NEP)

• Tháng 3 – 1921, Đảng Bôn-sê-vích quyết định thực hiện Chính sách kinh tế mới (NEP) do Lê-nin đề xướng.
• Nội dung cơ bản của Chính sách kinh tế mới:
  • Bãi bỏ chế độ trưng thu lương thực thừa, thay thế bằng chính sách thu thuế lương thực (sau khi nộp đủ thuế, nông dân được toàn quyền sử dụng số lương thực dư thừa).
  • Thực hiện tự do buôn bán.
  • Cho phép tư nhân được mở các xí nghiệp nhỏ.
  • Khuyến khích tư bản nước ngoài đầu tư kinh doanh ở Nga,…
• Kết quả: Nước Nga Xô viết đã từng bước vượt qua khủng hoảng, phục hồi kinh tế và đời sống nhân dân được cải thiện.

2. Liên Xô từ năm 1922 đến năm 1945

a) Sự thành lập Liên Xô

• Tháng 12 – 1922, Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết được thành lập (còn gọi là Liên Xô), gồm 4 nước Cộng hoà Xô viết là: Nga, U-crai-na, Bê-lô-rút-xi-a và Ngoại Cáp-ca-dơ.
• Đến năm 1940, Liên Xô bao gồm 15 nước cộng hoà.
• Nhờ sự nỗ lực của các nước cộng hoà, từ năm 1922 đến năm 1945, Liên Xô đã đạt được nhiều thành tựu trong xây dựng chủ nghĩa xã hội trên tất cả các lĩnh vực.

b) Thành tựu xây dựng chủ nghĩa xã hội

Về kinh tế:

• Sau khi hoàn thành công cuộc khôi phục kinh tế, tháng 12 – 1925, Đại hội của Đảng Bôn-sê-vích đã xác định đường lối và nhiệm vụ cơ bản để thực hiện công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa, đặt trọng tâm là phát triển công nghiệp nặng.
• Trải qua hai kế hoạch 5 năm (1928 – 1932 và 1933 – 1937) xây dựng chủ nghĩa xã hội, Liên Xô đã trở thành một cường quốc công nghiệp.
• Sản xuất công nghiệp đã chiếm hơn 70% tổng sản phẩm kinh tế quốc dân.
• Sản lượng công nghiệp của Liên Xô đứng đầu châu Âu và đứng thứ hai thế giới (sau Mỹ).
• Công cuộc tập thể hoá nông nghiệp hoàn thành với quy mô sản xuất lớn.

Bảng sản lượng một số sản phẩm công nghiệp của Liên Xô trong những năm 1928 – 1940:

Về xã hội, văn hoá, giáo dục:

• Cơ cấu giai cấp trong xã hội có sự thay đổi căn bản: các giai cấp bóc lột bị xoá bỏ, chỉ còn lại hai giai cấp lao động là công nhân và nông dân tập thể, cùng tầng lớp trí thức xã hội chủ nghĩa.
• Liên Xô đã xoá được nạn mù chữ, xây dựng hệ thống giáo dục thống nhất, hoàn thành phổ cập Trung học cơ sở ở các thành phố.
• Các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, văn học – nghệ thuật cũng đạt được nhiều thành tựu to lớn.

c) Hạn chế

Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô cũng đã bộc lộ một số hạn chế, thiếu sót:

• Nóng vội, thiếu dân chủ trong quá trình tập thể hoá nông nghiệp.
• Chưa chú trọng đúng mức đến việc nâng cao đời sống nhân dân,…

d) Liên Xô bước vào chiến tranh giữ nước

• Tháng 6 – 1941, phát xít Đức tấn công Liên Xô.
• Nhân dân Liên Xô phải tạm dừng thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ ba (được triển khai từ năm 1937) để tiến hành cuộc Chiến tranh giữ nước vĩ đại (1941 – 1945).

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Bảng ôn tập các đặc điểm và thành tựu quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài

Nước Nga và Liên Xô từ năm 1918 đến năm 1945

I. Nước Nga Xô viết (1918 – 1922)

• Chống thù trong, giặc ngoài (1918 – 1920):
  • 14 đế quốc + thế lực phản cách mạng trong nước tấn công
  • Thực hiện Chính sách cộng sản thời chiến (từ 1919): quốc hữu hoá xí nghiệp, trưng thu lương thực thừa, lao động bắt buộc
  • Cuối 1920: Hồng quân đánh tan thù trong, giặc ngoài → bảo vệ chính quyền cách mạng
• Chính sách kinh tế mới – NEP (tháng 3 – 1921):
  • Do Lê-nin đề xướng
  • Thu thuế lương thực thay trưng thu; tự do buôn bán; tư nhân mở xí nghiệp nhỏ; thu hút tư bản nước ngoài
  • → Vượt qua khủng hoảng, phục hồi kinh tế, cải thiện đời sống

II. Liên Xô (1922 – 1945)

• Thành lập: Tháng 12 – 1922 → 4 nước Cộng hoà (Nga, U-crai-na, Bê-lô-rút-xi-a, Ngoại Cáp-ca-dơ) → năm 1940 có 15 nước cộng hoà
• Thành tựu:
  • Kinh tế: Công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa (trọng tâm công nghiệp nặng); hai kế hoạch 5 năm (1928 – 1932, 1933 – 1937) → cường quốc công nghiệp, đứng đầu châu Âu, thứ hai thế giới (sau Mỹ); tập thể hoá nông nghiệp
  • Xã hội – văn hoá – giáo dục: cơ cấu giai cấp thay đổi (công nhân, nông dân tập thể, trí thức XHCN); xoá mù chữ, phổ cập THCS ở thành phố; khoa học, văn học – nghệ thuật phát triển
• Hạn chế: nóng vội, thiếu dân chủ trong tập thể hoá nông nghiệp; chưa chú trọng nâng cao đời sống nhân dân
• Tháng 6 – 1941: phát xít Đức tấn công → Chiến tranh giữ nước vĩ đại (1941 – 1945)

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn