1. Xu hướng vận động và sự hình thành trật tự thế giới từ năm 1991 đến nay

Bối cảnh:

• Năm 1991, sự kiện Liên Xô sụp đổ là dấu mốc kết thúc sự tồn tại của Trật tự hai cực I-an-ta (1945 – 1991) → tình hình thế giới có những chuyển biến căn bản.

Xu hướng vận động:

• Xu hướng đối đầu trong Chiến tranh lạnh dần được thay thế bằng xu thế đối thoại, hoà hoãn,…
• Hầu hết các quốc gia đều điều chỉnh chiến lược phát triển, lấy kinh tế làm trọng tâm, tích cực tham gia liên kết kinh tế trong các tổ chức khu vực và quốc tế.
• Hoà bình là xu thế chủ đạo; tuy nhiên, nội chiến, xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo vẫn diễn ra ở một số khu vực.

Sự hình thành trật tự thế giới mới:

• Một trật tự thế giới mới đang dần hình thành theo xu hướng đa cực, nhiều trung tâm, với sự cạnh tranh của các cường quốc như: Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Trung Quốc và Liên bang Nga.
• Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ tham vọng thiết lập trật tự đơn cực do Mỹ chi phối. Tuy nhiên, từ đầu thế kỉ XXI, nhiều quốc gia, khu vực vươn lên cạnh tranh với Mỹ:
  • EU ngày càng lớn mạnh với quá trình liên kết sâu rộng.
  • Nhật Bản đang tìm cách đạt được vị thế chính trị tương xứng.
  • Liên bang Nga — quốc gia kế thừa chủ yếu tiềm lực, địa vị quốc tế của Liên Xô — đang phục hồi và trỗi dậy.
  • Trung Quốc — nền kinh tế lớn thứ hai thế giới (sau Mỹ) — từ năm 2010 đã và đang là đối thủ cạnh tranh quyết liệt vị thế siêu cường với Mỹ.

2. Liên bang Nga từ năm 1991 đến nay

a) Chính trị

• Trong những năm 90 của thế kỉ XX, tình hình Liên bang Nga bất ổn do mâu thuẫn giữa các đảng phái về việc xác lập một thể chế chính trị mới.
• Tháng 12 – 1993, Hiến pháp mới được ban hành, xác lập chính thể Cộng hoà Tổng thống của Liên bang Nga. Tuy nhiên, sau đó những mâu thuẫn về chính sách đối nội, đối ngoại vẫn âm ỉ kéo dài.
• Đối ngoại thời gian này: vừa theo đuổi chính sách thân phương Tây (hi vọng nhận được sự ủng hộ về chính trị và kinh tế), vừa khôi phục và phát triển mối quan hệ với các nước châu Á.
• Sang đầu thế kỉ XXI, tình hình chính trị dần ổn định, địa vị quốc tế được nâng cao:
  • Chú trọng thực hiện chính sách cân bằng Âu – Á.
  • Đẩy mạnh quan hệ hợp tác với Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), Trung Quốc, Ấn Độ, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN),…

b) Kinh tế

• Liên bang Nga thực hiện cải cách, chuyển đổi nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường, qua hai giai đoạn:

• Năm 2012, Liên bang Nga gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).
• Các ngành mũi nhọn: công nghiệp quốc phòng, công nghiệp năng lượng, khai khoáng, hàng không – vũ trụ,…

3. Nước Mỹ từ năm 1991 đến nay

a) Chính trị

• Nước Mỹ vẫn duy trì nền dân chủ tư sản dưới sự cầm quyền của một trong hai đảng: Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hoà.
• Mỹ nhất quán trong việc thực hiện mục tiêu, tham vọng chi phối và lãnh đạo thế giới. Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ triển khai các chính sách nhằm tận dụng vị thế siêu cường duy nhất để thúc đẩy việc thiết lập trật tự thế giới đơn cực.
• Vào những năm 90 của thế kỉ XX, Tổng thống B. Clin-tơn thực hiện chiến lược “Cam kết và mở rộng” với mục tiêu:
  • Đảm bảo an ninh của Mỹ với lực lượng quân sự mạnh.
  • Tăng cường khôi phục và phát triển sức mạnh kinh tế.
  • Thúc đẩy khẩu hiệu “dân chủ” để can thiệp vào công việc nội bộ của các nước khác,…

b) Kinh tế

• Nước Mỹ là quốc gia có nền kinh tế, tài chính, công nghệ lớn mạnh hàng đầu thế giới, với các lĩnh vực sản xuất đa dạng như: dầu mỏ, thép, ô tô, hàng không vũ trụ, hoá chất, điện tử, hàng tiêu dùng, nông sản và chế biến thực phẩm.
• GDP của Mỹ vẫn đứng đầu thế giới: chiếm hơn 30% GDP toàn thế giới (2000), 24% (2021); GDP bình quân đầu người luôn thuộc nhóm 10 quốc gia cao nhất thế giới (hơn 70 000 USD, 2021).
• Năm 2021, Mỹ đứng đầu thế giới về xuất khẩu dầu mỏ tinh chế, hàng không vũ trụ, thiết bị y tế, rau quả,…; đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu lúa mì, thịt gia cầm,…
• Mỹ giữ vai trò lãnh đạo và chi phối trong hầu hết các tổ chức kinh tế – tài chính quốc tế như: Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF),…
• Tuy nhiên, kinh tế Mỹ cũng trải qua những đợt suy thoái ngắn do tác động của các cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính (1997 – 1998, 2008 – 2009, 2014 – 2015).

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Bảng ôn tập các đặc điểm quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài

Trật tự thế giới mới từ năm 1991 đến nay. Liên bang Nga và nước Mỹ từ năm 1991 đến nay

I. Xu hướng và sự hình thành trật tự thế giới mới

• Năm 1991: Liên Xô sụp đổ → kết thúc Trật tự hai cực I-an-ta (1945 – 1991)
• Xu thế: đối đầu → đối thoại, hoà hoãn; lấy kinh tế làm trọng tâm; hoà bình là xu thế chủ đạo (vẫn còn xung đột cục bộ)
• Trật tự mới: đa cực, nhiều trung tâm (Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, Liên bang Nga); Mỹ muốn đơn cực nhưng bị cạnh tranh; Trung Quốc (từ 2010) cạnh tranh quyết liệt với Mỹ

II. Liên bang Nga (1991 đến nay)

• Chính trị: những năm 90 bất ổn → Hiến pháp 12 – 1993 (Cộng hoà Tổng thống) → đầu thế kỉ XXI dần ổn định, cân bằng Âu – Á (hợp tác SNG, Trung Quốc, Ấn Độ, ASEAN)
• Kinh tế: chuyển sang kinh tế thị trường qua 2 giai đoạn:
  • 1991 – 1999: khủng hoảng (GDP –4,8%, lạm phát 22%)
  • 2000 – 2021: phục hồi, tăng trưởng (3,5%/năm, top 10 thế giới); gia nhập WTO (2012); mũi nhọn: quốc phòng, năng lượng, khai khoáng, hàng không – vũ trụ

III. Nước Mỹ (1991 đến nay)

• Chính trị: dân chủ tư sản (Đảng Dân chủ, Đảng Cộng hoà); tham vọng lãnh đạo thế giới, thiết lập trật tự đơn cực; chiến lược “Cam kết và mở rộng” (B. Clin-tơn)
• Kinh tế: hàng đầu thế giới (GDP đứng đầu, 24% thế giới năm 2021); dẫn đầu nhiều mặt hàng xuất khẩu; chi phối WTO, WB, IMF; có các đợt suy thoái (1997 – 1998, 2008 – 2009, 2014 – 2015)

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn