Tập làm một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ là nội dung phần Viết trong chương trình Ngữ văn 7. Sau khi học các bài thơ “Đồng dao mùa xuân”, “Gặp lá cơm nếp”, học sinh sẽ vận dụng hiểu biết về đặc điểm thể thơ để tự sáng tác một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ. Bài viết dưới đây hướng dẫn chi tiết cách làm thơ và cung cấp 2 bài thơ mẫu để các em tham khảo.

I. Đặc điểm của thơ bốn chữ và năm chữ

Trước khi tập làm thơ, các em cần nắm vững đặc điểm cơ bản của hai thể thơ này.

1. Số tiếng

• Thơ bốn chữ: Mỗi dòng thơ có đúng 4 tiếng (4 chữ).
• Thơ năm chữ: Mỗi dòng thơ có đúng 5 tiếng (5 chữ).
• Số dòng trong mỗi bài không hạn chế, có thể chia theo khổ (thường 4 dòng/khổ) hoặc không chia khổ.

2. Cách gieo vần

Vần là yếu tố tạo nên nhạc tính cho bài thơ. Có ba cách gieo vần chính:

Vần liền – gieo vần ở hai dòng thơ liên tiếp nhau. Ví dụ:

Ai là bạn gió Mà gió đi tìm Bay theo cánh chim Lùa trong tán lá Gió nhớ bạn quá Nên gõ cửa hoài.

(Theo Ngân Hà, Bạn của gió)

Vần cách – gieo vần cách một dòng thơ (dòng 1 vần với dòng 3, dòng 2 vần với dòng 4…). Ví dụ:

Nhà trẻ con đã quen Không còn hờn khóc nữa Nhưng cứ độ tan tầm Con lại ra đứng cửa Mong mẹ và mong bố Mắt nhìn về phố đông Ôi tấm lòng thơ nhỏ Đã thuộc giờ ngóng trông

(Theo Lưu Quang Vũ, Buổi chiều đón con)

Vần hỗn hợp – kết hợp cả vần liền và vần cách trong cùng bài thơ.

Ngoài ra, cần phân biệt:

• Vần chân: gieo ở cuối dòng thơ (phổ biến nhất).
• Vần lưng: gieo ở giữa dòng thơ.

3. Thanh điệu

Tiếng Việt có 6 thanh: ngang, huyền (thanh bằng) và sắc, hỏi, ngã, nặng (thanh trắc). Trong thơ bốn chữ và năm chữ, thanh điệu được sử dụng linh hoạt. Một nguyên tắc cơ bản: nếu chữ thứ 2 là thanh bằng thì chữ thứ 4 thường là thanh trắc, và ngược lại – tạo sự nhịp nhàng, hài hòa cho câu thơ.

4. Nhịp thơ

• Thơ bốn chữ: Nhịp phổ biến là 2/2 hoặc 3/1.
• Thơ năm chữ: Nhịp phổ biến là 2/3 hoặc 3/2.

Nhịp thơ cần phù hợp với tình cảm, cảm xúc mà bài thơ muốn thể hiện. Nhịp nhanh phù hợp với cảm xúc vui tươi, háo hức; nhịp chậm phù hợp với cảm xúc trầm lắng, suy tư.

II. Hướng dẫn các bước làm thơ bốn chữ hoặc năm chữ

Bước 1: Xác định đề tài và cảm xúc

Các em có thể chọn bất cứ đề tài nào mình yêu thích: nhà trường, gia đình, thiên nhiên, quê hương, đất nước, tình bạn, mùa xuân… Sau đó, ghi lại cảm xúc của mình về đề tài đó. Cảm xúc có thể là yêu mến, xúc động, lưu luyến, bâng khuâng, nhớ nhung, biết ơn, tự hào…

Ví dụ: Em chọn đề tài “mùa thu” với cảm xúc bâng khuâng, nhớ nhung khi hè qua, thu đến.

Bước 2: Tìm hình ảnh để biểu đạt cảm xúc

Sau khi xác định đề tài và cảm xúc, hãy tìm những hình ảnh cụ thể, sinh động để thể hiện cảm xúc đó.

Ví dụ: Viết về thiên nhiên → dùng hình ảnh bông hoa, chiếc lá, giọt sương, áng mây. Viết về chia tay mái trường → dùng hình ảnh hoa phượng rơi, tiếng trống trường, sân trường vắng.

Tiếp theo, hãy liên tưởng, tưởng tượng, kết nối các sự vật với nhau và với con người để mạch cảm xúc phát triển tự nhiên. Có thể sử dụng các biện pháp tu từ: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, điệp ngữ… để tăng tính gợi hình, gợi cảm.

Bước 3: Tập gieo vần và viết bài

• Chọn thể thơ (bốn chữ hoặc năm chữ).
• Viết một hoặc hai dòng thơ đầu tiên, chú ý tiếng cuối để gieo vần ở các dòng sau.
• Triển khai các dòng tiếp theo: miêu tả chi tiết đối tượng, kể về đối tượng, hoặc tâm tình, trò chuyện với đối tượng.
• Kết thúc bài thơ có thể bằng: hình ảnh gây ấn tượng, cảm nghĩ về đối tượng, hoặc câu hỏi tu từ để tạo dư âm.

Bước 4: Chỉnh sửa và hoàn thiện

Đọc lại bài thơ và kiểm tra theo bảng yêu cầu:

Về hình thức nghệ thuật:

• Số tiếng trong mỗi dòng thơ đúng 4 tiếng hoặc 5 tiếng chưa?
• Các dòng thơ đã bắt vần với nhau chưa (vần liền, vần cách, hoặc vần hỗn hợp)?
• Nhịp thơ có phù hợp với cảm xúc không?
• Đã sử dụng hình ảnh và biện pháp tu từ để tăng tính gợi hình, gợi cảm chưa?

Về nội dung:

• Bài thơ đã thể hiện được cảm xúc của em chưa?
• Bài thơ có gửi gắm thông điệp gì không?

III. Bài thơ mẫu

Bài mẫu 1: Thơ bốn chữ – “Mẹ của con”

Mẹ là nắng ấm
Sưởi con mỗi ngày
Mẹ là ngọn gió
Mát rượi trưa hè
Đêm khuya lặng lẽ
Mẹ ngồi vá may
Đôi tay gầy guộc
Chẳng nghỉ bao giờ
Con thương mẹ lắm
Thương lắm mẹ ơi
Mai con khôn lớn
Đền đáp ơn người.

Phân tích bài mẫu:

• Thể thơ: Bốn chữ (mỗi dòng 4 tiếng).
• Đề tài: Tình cảm của con dành cho mẹ.
• Cảm xúc: Yêu thương, biết ơn mẹ.
• Gieo vần: Vần cách (ngày – hè, lẽ – may, lắm – ơi…), kết hợp vần hỗn hợp tạo sự linh hoạt.
• Nhịp thơ: Nhịp 2/2 chủ đạo, phù hợp với giọng thơ tâm tình, nhẹ nhàng.
• Biện pháp tu từ: So sánh (mẹ là nắng ấm, mẹ là ngọn gió) → gợi hình ảnh mẹ luôn che chở, mang lại sự ấm áp và mát mẻ cho con. Điệp ngữ “thương lắm” nhấn mạnh tình cảm sâu sắc.
• Hình ảnh: Gần gũi, bình dị (nắng ấm, ngọn gió, đêm khuya vá may, đôi tay gầy guộc) → khắc họa chân thực hình ảnh người mẹ tần tảo, hi sinh.
• Thông điệp: Hãy biết yêu thương và trân trọng mẹ – người luôn thầm lặng hi sinh cho con.

Bài mẫu 2: Thơ năm chữ – “Quê hương mùa gặt”

Lúa chín vàng bát ngát
Gió đưa hương thơm nồng
Tiếng cười vang đầu ngõ
Mùa về rộn cánh đồng
Mẹ cắt từng bông lúa
Nắng trải dài trên lưng
Giọt mồ hôi lấp lánh
Như sương sớm long lanh
Đàn cò bay lả lướt
Vẽ trắng cả trời xanh
Bếp chiều ai nấu cốm
Thơm lừng khắp xóm làng
Quê hương ơi bé nhỏ
Mà ấm áp vô cùng
Mai này con đi xa
Nhớ mãi mùa gặt ấy.

Phân tích bài mẫu:

• Thể thơ: Năm chữ (mỗi dòng 5 tiếng).
• Đề tài: Quê hương trong mùa gặt.
• Cảm xúc: Yêu mến, tự hào, bâng khuâng nhớ quê.
• Gieo vần: Vần cách kết hợp vần hỗn hợp (nồng – đồng, lướt – xanh, nhỏ – cùng…), tạo âm điệu nhịp nhàng.
• Nhịp thơ: Nhịp 2/3 và 3/2 linh hoạt, phù hợp với cảm xúc vừa vui tươi (mùa gặt rộn ràng) vừa trầm lắng (nỗi nhớ quê).
• Biện pháp tu từ: So sánh (giọt mồ hôi lấp lánh như sương sớm) → vừa gợi sự vất vả vừa tôn vinh vẻ đẹp lao động. Nhân hóa (đàn cò vẽ trắng trời xanh, gió đưa hương) → thiên nhiên sống động, gần gũi.
• Hình ảnh: Phong phú, đặc trưng mùa gặt (lúa chín vàng, mẹ cắt lúa, nắng trải lưng, đàn cò, bếp cốm thơm) → bức tranh quê hương tươi đẹp, ấm áp.
• Thông điệp: Quê hương tuy bé nhỏ, bình dị nhưng chứa đựng bao yêu thương, bao kí ức đẹp đẽ mà dù đi xa vẫn mãi nhớ thương.

IV. Một số lưu ý khi làm thơ

Để bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ đạt chất lượng, các em cần lưu ý:

• Cảm xúc phải chân thật. Đừng cố gắng viết những điều em không thực sự cảm nhận. Bài thơ hay nhất là bài thơ xuất phát từ cảm xúc thật.
• Hình ảnh phải cụ thể, sinh động. Tránh dùng những từ ngữ chung chung, trừu tượng. Hãy chọn những hình ảnh em nhìn thấy, nghe thấy, cảm nhận được trong cuộc sống.
• Gieo vần phải tự nhiên. Đừng ép vần khiến câu thơ trở nên gượng gạo, khó hiểu. Nếu chưa tìm được vần phù hợp, hãy thử thay đổi từ ngữ hoặc cách diễn đạt.
• Đọc lại nhiều lần. Đọc to bài thơ để kiểm tra nhịp điệu, âm thanh. Nếu đọc lên nghe trôi chảy, nhịp nhàng thì bài thơ đã ổn.
• Tham khảo các bài thơ đã học. Các bài “Đồng dao mùa xuân” (Nguyễn Khoa Điềm), “Gặp lá cơm nếp” (Thanh Thảo), “Ngàn sao làm việc” (Võ Quảng) là những mẫu tham khảo tốt về cách gieo vần, ngắt nhịp và sử dụng hình ảnh.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng