Chùm sáng là tập hợp các tia sáng phát ra từ nguồn sáng và truyền trong không gian. Tuỳ vào nguồn sáng mà chùm sáng có hình dạng khác nhau. Có 3 loại chùm sáng thường gặp:

Tia sáng: Ánh sáng truyền theo đường thẳng. Để biểu diễn đường truyền của ánh sáng, ta dùng tia sáng.

Mô hình tia sáng: Trong thực tế, một chùm sáng song song rất hẹp được coi là mô hình của tia sáng.

• ✓ Chùm sáng phát ra từ bút laser rất hẹp và gần như song song → là mô hình tia sáng.
• ✗ Chùm sáng từ đèn pin thông thường loe rộng (phân kì) → không phải mô hình tia sáng.

Hai trường hợp xuất hiện vùng tối tuỳ theo nguồn sáng là hẹp hay rộng:

a) Nguồn sáng hẹp (đèn pin nhỏ chỉ có 1 LED, ngọn nến, đèn dây tóc):

Đặc điểm: bóng của vật trên màn chắn có ranh giới rõ rệt với vùng sáng.

b) Nguồn sáng rộng (đèn LED 20W, đèn ống huỳnh quang, Mặt Trời):

Đặc điểm: phía sau vật cản xuất hiện 2 vùng:

• Vùng tối ở giữa (nhỏ hơn): hoàn toàn không nhận được ánh sáng.
• Vùng tối không hoàn toàn bao quanh: chỉ nhận được một phần ánh sáng.

→ Bóng của vật trên màn có ranh giới không rõ rệt, bị nhoè ở viền.

Hiện tượng nhật thực là một ứng dụng quan trọng của vùng tối – vùng tối không hoàn toàn trong tự nhiên.

Trong hệ thống này:

• Mặt Trời đóng vai trò nguồn sáng rộng.
• Mặt Trăng đóng vai trò vật cản sáng.
• Trái Đất đóng vai trò màn chắn.

Tuỳ vị trí quan sát trên Trái Đất, ta thấy 2 dạng nhật thực:

Tính chất quan trọng: Trong môi trường trong suốt và đồng tính, ánh sáng truyền theo đường thẳng. Đây là cơ sở để giải nhiều bài toán thực tế.

Bài toán đo chiều cao bằng bóng nắng: Vì các tia sáng Mặt Trời song song nên tỉ lệ giữa chiều cao và bóng là như nhau cho mọi vật ở cùng thời điểm.