Lớp 7 · KHTN
Bài 1
Phương Pháp Và Kĩ Năng Học Tập Môn Khoa Học Tự Nhiên
5 bước phương pháp tìm hiểu tự nhiên · Kĩ năng tiến trình · Dụng cụ đo · Báo cáo thuyết trình
1
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên
▼
ĐỊNH NGHĨA
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là cách thức tìm hiểu các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và đời sống, chứng minh được các vấn đề trong thực tiễn bằng các dẫn chứng khoa học.
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên gồm 5 bước được thực hiện theo trình tự sau:
1
Đề xuất vấn đề cần tìm hiểu
Quan sát và đặt câu hỏi cho vấn đề nảy sinh.
2
Đưa ra dự đoán khoa học để giải quyết vấn đề
Dựa trên các tri thức phù hợp từ việc phân tích vấn đề, đưa ra dự đoán nhằm trả lời câu hỏi đã nêu.
3
Lập kế hoạch kiểm tra dự đoán
Lựa chọn được phương pháp, kĩ thuật, kĩ năng thích hợp (thực nghiệm, điều tra,…) để kiểm tra dự đoán.
4
Thực hiện kế hoạch kiểm tra dự đoán
Tiến hành thí nghiệm/điều tra. Trường hợp kết quả không phù hợp cần quay lại từ bước 2.
5
Viết báo cáo. Thảo luận và trình bày báo cáo
Viết báo cáo kết quả nghiên cứu; thảo luận và trình bày khi được yêu cầu.
Ví dụ áp dụng — Tìm hiểu lực ma sát trượt:
① Vấn đề: lực ma sát trượt có phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc không?
② Dự đoán: diện tích tiếp xúc càng lớn thì lực ma sát càng mạnh.
③ Kế hoạch: dùng lực kế đo lực ma sát của cùng một vật với các mặt tiếp xúc khác nhau.
④ Thí nghiệm: kéo lực kế từ từ cho đến khi vật chuyển động đều, đọc số chỉ.
⑤ Báo cáo: kết quả cho thấy lực ma sát trượt KHÔNG phụ thuộc vào diện tích mặt tiếp xúc.
① Vấn đề: lực ma sát trượt có phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc không?
② Dự đoán: diện tích tiếp xúc càng lớn thì lực ma sát càng mạnh.
③ Kế hoạch: dùng lực kế đo lực ma sát của cùng một vật với các mặt tiếp xúc khác nhau.
④ Thí nghiệm: kéo lực kế từ từ cho đến khi vật chuyển động đều, đọc số chỉ.
⑤ Báo cáo: kết quả cho thấy lực ma sát trượt KHÔNG phụ thuộc vào diện tích mặt tiếp xúc.
📌Ghi nhớ thứ tự 5 bước: Đề xuất – Dự đoán – Lập kế hoạch – Thực hiện – Báo cáo. Nếu kết quả ở bước 4 không phù hợp, quay lại bước 2 để đưa ra dự đoán mới.
2
Một số kĩ năng tiến trình học tập
▼
Các kĩ năng mà các nhà khoa học sử dụng trong quá trình nghiên cứu được gọi là kĩ năng tiến trình. Có 5 kĩ năng tiến trình cơ bản:
👁️
Quan sát
🗂️
Phân loại
🔗
Liên kết
📏
Đo
🔮
Dự báo
Chi tiết từng kĩ năng:
| Kĩ năng | Nội dung |
|---|---|
| 👁️ Quan sát | Sử dụng một hoặc nhiều giác quan để thu nhận thông tin về đặc điểm, kích thước, hình dạng, kết cấu, vị trí,… của các sự vật, hiện tượng. Có thể dùng thước, kính hiển vi,… để mở rộng phạm vi quan sát. |
| 🗂️ Phân loại | Nhận dạng đặc điểm, tính chất đặc trưng của sự vật, hiện tượng để xếp vào các nhóm. Ở lớp 7, kĩ năng yêu cầu cao hơn: nhóm các đối tượng, khái niệm theo các tính năng hoặc đặc điểm được lựa chọn. |
| 🔗 Liên kết | Sử dụng số liệu quan sát, kết quả phân tích hoặc dựa vào những điều đã biết nhằm xác định các mối quan hệ mới của các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên. |
| 📏 Đo | Cần biết chức năng, độ chính xác, giới hạn đo của dụng cụ để lựa chọn và sử dụng phù hợp. Quá trình đo gồm 4 bước: ước lượng → thực hiện đo → nhận xét độ chính xác → phân tích kết quả. |
| 🔮 Dự báo | Đề xuất điều gì sẽ xảy ra dựa trên quan sát, kiến thức và suy luận. Có 2 loại: định tính (dựa vào hiểu biết, suy luận) và định lượng (dùng mô hình tính toán → chính xác hơn). |
Liên hệ với phương pháp tìm hiểu tự nhiên:
• Khi đưa ra dự đoán ở bước 2 → sử dụng kĩ năng dự báo.
• Khi tiến hành thí nghiệm ở bước 4 → sử dụng kĩ năng quan sát, đo, phân loại.
• Khi phân tích, viết báo cáo → sử dụng kĩ năng liên kết.
• Khi đưa ra dự đoán ở bước 2 → sử dụng kĩ năng dự báo.
• Khi tiến hành thí nghiệm ở bước 4 → sử dụng kĩ năng quan sát, đo, phân loại.
• Khi phân tích, viết báo cáo → sử dụng kĩ năng liên kết.
3
4 bước thực hiện phép đo
▼
Việc đo các đại lượng (khối lượng, chiều dài, thời gian,…) thường được thực hiện theo 4 bước:
1
Ước lượng
Ước lượng (khối lượng, chiều dài,… của vật) để lựa chọn dụng cụ/thiết bị đo phù hợp.
2
Thực hiện phép đo
Thực hiện phép đo, ghi kết quả đo và xử lí số liệu đo.
3
Nhận xét độ chính xác
Nhận xét độ chính xác của kết quả đo căn cứ vào loại dụng cụ đo và cách đo.
4
Phân tích và thảo luận
Phân tích kết quả và thảo luận về kết quả nghiên cứu thu được.
💡Mẹo: Khi đo nhiều lần (3 lần trở lên), ta lấy kết quả trung bình để giảm sai số. Đó là lí do bảng đo khối lượng cuốn sách KHTN 7 trong SGK yêu cầu đo 3 lần rồi tính trung bình.
4
Cổng quang điện & Đồng hồ đo thời gian hiện số
▼
🔹 Cổng quang điện (cổng quang):
Là thiết bị có vai trò như công tắc điều khiển mở/đóng đồng hồ đo thời gian hiện số. Cấu tạo gồm:
- Một bộ phận phát tia hồng ngoại ($D_1$).
- Một bộ phận thu tia hồng ngoại ($D_2$).
- Dây cáp nối với đồng hồ đo thời gian hiện số (vừa cung cấp điện cho cổng quang, vừa gửi tín hiệu điện đến đồng hồ).
🔹 Đồng hồ đo thời gian hiện số:
Hoạt động như một đồng hồ bấm giây nhưng được điều khiển bằng cổng quang. Khi vật qua cổng quang A → đồng hồ được mở. Khi vật qua cổng quang B → đồng hồ đóng. Trên mặt đồng hồ hiện thời gian Δt giữa hai thời điểm.
| Nút điều khiển | Chức năng |
|---|---|
| (1) THANG ĐO | Có 2 thang: 9,999 s – 0,001 s và 99,99 s – 0,01 s. Với KHTN 7, chỉ cần chọn thang 99,99 s – 0,01 s là thích hợp. |
| (2) MODE | Chọn chế độ làm việc của đồng hồ. Với KHTN 7, chọn chế độ A ↔ B để đo thời gian vật đi từ cổng A đến cổng B. |
| (3) RESET | Cho đồng hồ quay về trạng thái ban đầu, mặt đồng hồ hiện chỉ số 0.000. |
| (4) Công tắc điện | Bật/tắt nguồn điện cho đồng hồ. |
| (5) Ổ cắm cổng quang | Có 3 ổ cắm A, B, C để kết nối với cổng quang/nam châm điện. |
| (6) Ổ cắm điện | Cắm dây nguồn điện cho đồng hồ. |
Lưu ý quan trọng:
• GHĐ (giới hạn đo) là giá trị lớn nhất đồng hồ đo được.
• ĐCNN (độ chia nhỏ nhất) là khoảng nhỏ nhất đồng hồ chia được.
• Khi ước lượng thời gian chuyển động lớn hơn 10 s → cần chọn thang đo 99,99 s – 0,01 s (vì thang 9,999 s không đo được quá 10 giây).
• GHĐ (giới hạn đo) là giá trị lớn nhất đồng hồ đo được.
• ĐCNN (độ chia nhỏ nhất) là khoảng nhỏ nhất đồng hồ chia được.
• Khi ước lượng thời gian chuyển động lớn hơn 10 s → cần chọn thang đo 99,99 s – 0,01 s (vì thang 9,999 s không đo được quá 10 giây).
5
Báo cáo thực hành & thuyết trình
▼
🔹 a) Mẫu báo cáo thực hành:
Sau khi làm thực hành, học sinh viết báo cáo theo mẫu sau:
Họ và tên: …
Ngày … tháng … năm …
BÁO CÁO THỰC HÀNH
- Mục đích thí nghiệm
- Chuẩn bị
- Các bước tiến hành
- Kết quả
- – Bảng số liệu (nếu có)
- – Tính toán (nếu có)
- – Nhận xét, kết luận
- Trả lời các câu hỏi (nếu có)
🔹 b) Báo cáo thuyết trình:
Một số bài KHTN 7 yêu cầu trình bày, thảo luận, thuyết trình. Mỗi báo cáo thuyết trình cần có tối thiểu 4 nội dung:
- (1) Mục đích báo cáo, thuyết trình.
- (2) Chuẩn bị và các bước tiến hành.
- (3) Kết quả và thảo luận.
- (4) Kết luận.
✅Mẹo thuyết trình hiệu quả: Ưu tiên các tư liệu trực quan như biểu bảng, tranh ảnh, video để bài thuyết trình hấp dẫn và sinh động hơn. Nên thực hiện theo nhóm/tổ với kế hoạch chi tiết: nội dung công việc, người phụ trách, tiến trình, sản phẩm.
Tóm tắt 4 nội dung cốt lõi cần nhớ:
① 5 bước phương pháp tìm hiểu tự nhiên.
② 5 kĩ năng tiến trình: quan sát, phân loại, liên kết, đo, dự báo.
③ 2 dụng cụ đo mới: cổng quang điện và đồng hồ đo thời gian hiện số.
④ 5 phần trong mẫu báo cáo thực hành.
① 5 bước phương pháp tìm hiểu tự nhiên.
② 5 kĩ năng tiến trình: quan sát, phân loại, liên kết, đo, dự báo.
③ 2 dụng cụ đo mới: cổng quang điện và đồng hồ đo thời gian hiện số.
④ 5 phần trong mẫu báo cáo thực hành.
💡Gợi ý ôn tập: Học thuộc thứ tự 5 bước (Đề xuất – Dự đoán – Lập kế hoạch – Thực hiện – Báo cáo) → nhớ 5 kĩ năng tiến trình → nắm chế độ A↔B và thang 99,99 s – 0,01 s của đồng hồ → chuyển sang tab Bài Tập luyện 20 câu để củng cố!
1
—
Điểm: 0/20
🔬
Cùng luyện bài Phương pháp & Kĩ năng học tập!
20 câu: 15 trắc nghiệm · 3 đúng/sai · 2 tự luận
🏆
Tuyệt vời!
0/20
💡 Gợi ý
Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu