Lớp 6 · KHTN
Bài 17
Tách Chất Khỏi Hỗn Hợp
Lắng, gạn, lọc · Cô cạn · Chiết — 3 phương pháp tách chất
1
Nguyên tắc tách chất
▼
Trong tự nhiên và đời sống, các chất thường tồn tại dưới dạng hỗn hợp. Để thu được chất tinh khiết hoặc tách riêng từng chất, ta cần dựa vào sự khác nhau về tính chất giữa các chất trong hỗn hợp.
📌 Nguyên tắc chung:
Có thể tách các chất trong hỗn hợp dựa trên sự khác nhau về tính chất vật lí của chúng.
Có thể tách các chất trong hỗn hợp dựa trên sự khác nhau về tính chất vật lí của chúng.
Các tính chất vật lí thường được dùng để tách chất:
📏
Kích thước hạt
Hạt to, hạt nhỏ khác nhau
⚖️
Khối lượng riêng
Nặng/nhẹ khác nhau
💨
Khả năng bay hơi
Bay hơi/khó bay hơi
💧
Khả năng hoà tan
Tan/không tan vào nhau
🌊 Ví dụ tách chất trong tự nhiên
1
Phù sa trong nước sông — phù sa nặng hơn nước nên tự lắng xuống đáy → tách nhờ sự khác nhau về khối lượng riêng.
2
Làm muối từ nước biển — muối ăn không bay hơi, còn nước thì bay hơi được → khi làm bay hơi nước biển sẽ thu được muối, nhờ sự khác nhau về khả năng bay hơi.
2
Phương pháp Lắng – Gạn – Lọc
▼
🪨
Lắng – Gạn – Lọc
3 thao tác liên tiếp dùng để tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng (hoặc khí).
✅ Áp dụng khi: chất rắn KHÔNG TAN, có kích thước đủ lớn để có thể lắng hoặc bị giữ lại trên giấy lọc.
Chi tiết 3 thao tác:
1
LẮNG: Khi hỗn hợp chứa chất rắn nặng hơn lơ lửng trong chất lỏng, để yên một thời gian, các hạt rắn nặng tự lắng xuống đáy.
📌 Ví dụ: bụi trong không khí khi lặng gió sẽ lắng xuống; đất bùn trong nước đục để yên sẽ lắng xuống đáy.
📌 Ví dụ: bụi trong không khí khi lặng gió sẽ lắng xuống; đất bùn trong nước đục để yên sẽ lắng xuống đáy.
2
GẠN: Sau khi chất rắn đã lắng, nghiêng nhẹ bình để rót lấy phần chất lỏng trong phía trên, bỏ lại phần cặn ở đáy. Chất lỏng thu được gọi là nước gạn.
3
LỌC: Khi các hạt chất rắn quá nhỏ, lơ lửng khó lắng, ta dùng phễu lọc + giấy lọc. Giấy lọc có những lỗ nhỏ li ti: cho chất lỏng đi qua nhưng giữ lại các hạt chất rắn lớn hơn lỗ lọc. Chất lỏng thu được gọi là nước lọc, trong hơn nước gạn.
🏠 Ứng dụng thực tế của phương pháp lọc
💧
Máy lọc nước gia đình
😷
Đeo khẩu trang chống bụi
☕
Lọc cặn cà phê
🌊
Lọc nước phù sa
💡Mẹo nhớ: Lắng = đợi chất rắn tự rơi xuống đáy. Gạn = rót phần nước trong ra. Lọc = dùng giấy lọc giữ lại chất rắn nhỏ.
3
Phương pháp Cô cạn
▼
🔥
Cô cạn (làm bay hơi)
Khi chất rắn tan hoàn toàn trong chất lỏng (tạo thành dung dịch), không thể dùng lọc! Lúc này phải đun nóng dung dịch (hoặc phơi nắng, để gió) cho dung môi bay hơi hết, chất rắn tan còn lại sẽ được thu lại.
✅ Áp dụng khi: chất rắn TAN trong chất lỏng (dung dịch), chất rắn khó bay hơi, chất lỏng dễ bay hơi.
🔑 Vì sao không dùng lọc với dung dịch?
Trong dung dịch, các hạt chất tan đã bị tách thành những hạt vô cùng nhỏ phân bố đồng đều — nhỏ hơn cả lỗ giấy lọc, nên giấy lọc không giữ lại được. Phải dùng phương pháp cô cạn!
Trong dung dịch, các hạt chất tan đã bị tách thành những hạt vô cùng nhỏ phân bố đồng đều — nhỏ hơn cả lỗ giấy lọc, nên giấy lọc không giữ lại được. Phải dùng phương pháp cô cạn!
🌊 Ứng dụng thực tế nổi bật:
1
Làm muối từ nước biển: người dân dẫn nước biển vào ruộng muối, lợi dụng nắng và gió để nước bay hơi, còn lại muối ăn rắn.
2
Tách đường từ nước mía: đun cô cạn nước mía → nước bay hơi → thu được đường rắn.
📌So sánh nhanh Lọc vs Cô cạn:
• Lọc → tách chất rắn KHÔNG TAN (cát, bột mì, đá vôi…).
• Cô cạn → tách chất rắn TAN (muối, đường…).
• Lọc → tách chất rắn KHÔNG TAN (cát, bột mì, đá vôi…).
• Cô cạn → tách chất rắn TAN (muối, đường…).
4
Phương pháp Chiết
▼
🧪
Chiết (dùng phễu chiết)
Khi hai chất lỏng KHÔNG TAN vào nhau (ví dụ dầu ăn và nước), hỗn hợp sẽ tự tách thành hai lớp riêng biệt: chất lỏng nặng hơn ở dưới, chất lỏng nhẹ hơn nổi lên trên.
✅ Áp dụng khi: tách hai (hay nhiều) chất lỏng KHÔNG hoà tan vào nhau.
Cách thực hiện:
1
Đổ hỗn hợp vào phễu chiết (loại phễu có khoá ở bên dưới).
2
Đợi hỗn hợp tự tách thành 2 lớp: chất lỏng nặng ở dưới, chất lỏng nhẹ ở trên.
3
Mở từ từ khoá cho chất lỏng nặng (lớp dưới) chảy ra trước. Khi lớp chất lỏng phía trên chạm đến khoá thì vặn khoá lại.
4
Phần chất lỏng nhẹ còn lại trong phễu → đổ ra một bình khác. Vậy là 2 chất đã được tách riêng!
🛢️ Ví dụ ứng dụng thực tế của phương pháp chiết
1
Tách dầu ăn khỏi nước: dầu ăn nhẹ hơn nước, không tan trong nước → tự nổi lên lớp trên → dùng phễu chiết tách 2 lớp.
2
Khai thác dầu mỏ ngoài biển: dầu mỏ nhẹ hơn nước và không tan trong nước → người ta dùng phương pháp chiết để tách dầu mỏ khỏi nước biển sau khi khai thác.
⚠️Quan trọng: Khi mở khoá phễu chiết, luôn cho chất NẶNG (lớp dưới) chảy ra TRƯỚC, không phải chất nhẹ! Nếu mở quá to và để chảy lẫn cả 2 lớp thì sẽ thất bại.
5
Tổng kết & Bài toán kết hợp
▼
📊 Bảng tổng kết 3 nhóm phương pháp tách chất:
| Phương pháp | Nguyên tắc | Áp dụng khi |
|---|---|---|
| Lắng, gạn |
Chất rắn nặng hơn tự lắng xuống đáy | Chất rắn không tan, nặng hơn chất lỏng |
| Lọc | Giấy lọc giữ lại chất rắn, cho chất lỏng đi qua | Chất rắn không tan lơ lửng (hoặc bụi trong khí) |
| Cô cạn | Làm bay hơi dung môi, thu chất rắn còn lại | Chất rắn TAN, khó bay hơi |
| Chiết | Hai chất lỏng không tan tách thành 2 lớp | Hai chất lỏng KHÔNG hoà tan vào nhau |
🧩 Bài toán kết hợp: Tách MUỐI khỏi CÁT
Nếu có một mẫu muối lẫn cát, ta cần kết hợp 3 bước:
1
Hoà tan vào nước
Đổ hỗn hợp muối + cát vào nước: muối tan hết, cát không tan.
2
Lọc
Dùng giấy lọc → giấy lọc giữ lại cát, nước muối đi qua. Thu được nước muối.
3
Cô cạn
Đun nước muối cho nước bay hơi → thu lại muối ăn rắn.
💡Bài toán này rất hay xuất hiện trong đề kiểm tra!
Nhớ kĩ thứ tự: Hoà tan → Lọc → Cô cạn. Mục đích: Hoà tan giúp tách muối ra khỏi cát; lọc loại bỏ cát; cô cạn thu lại muối từ dung dịch.
Nhớ kĩ thứ tự: Hoà tan → Lọc → Cô cạn. Mục đích: Hoà tan giúp tách muối ra khỏi cát; lọc loại bỏ cát; cô cạn thu lại muối từ dung dịch.
6
Xem thêm lý thuyết chi tiết
▼
Em muốn ôn lại đầy đủ lý thuyết về các phương pháp tách chất, các dạng bài tập kết hợp với nhiều ví dụ chi tiết và lời giải? Hãy xem bài viết chuyên sâu:
📚
Bài 17: Tách chất khỏi hỗn hợp — Lý thuyết trọng tâm KHTN 6
Đầy đủ: nguyên tắc, lắng-gạn-lọc, cô cạn, chiết, bài toán kết hợp…
Xem ngay →
Đầy đủ: nguyên tắc, lắng-gạn-lọc, cô cạn, chiết, bài toán kết hợp…
💡Gợi ý ôn tập: Đọc kĩ lý thuyết → ghi nhớ phạm vi áp dụng của từng phương pháp → chuyển sang tab Bài Tập để tự luyện 20 câu!
1
—
Điểm: 0/20
🧪
Cùng luyện bài Tách chất khỏi hỗn hợp!
20 câu: 14 trắc nghiệm · 4 đúng/sai · 2 tự luận
🏆
Tuyệt vời!
0/20
💡 Gợi ý
Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu