Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 23
Đề bài: Thế nào là đất chua, đất mặn và đất bạc màu? Nguyên nhân nào làm cho đất bị chua, bị mặn, bị bạc màu? Cần làm gì để cải tạo các loại đất đó?
Lời giải:
- Đất chua: đất có nồng độ H⁺ trong dung dịch đất lớn hơn nồng độ OH⁻, pH dưới 6,6.
- Đất mặn: đất có nồng độ muối hoà tan trên 2,56‰ (NaCl, Na₂SO₄, CaSO₄, MgSO₄,…).
- Đất bạc màu: đất có tầng canh tác mỏng, thành phần cơ giới nhẹ, nghèo chất dinh dưỡng, đất chua, vi sinh vật có ích hoạt động kém.
Nguyên nhân chính:
- Đất chua: do nước mưa rửa trôi cation kiềm, cây trồng lấy đi dinh dưỡng, bón phân hoá học chua sinh lí,…
- Đất mặn: do nước biển xâm nhập, thuỷ triều, nước ngầm chứa muối thấm lên.
- Đất bạc màu: do địa hình dốc gây rửa trôi, tập quán canh tác lạc hậu.
Biện pháp cải tạo:
- Đất chua: bón vôi, thuỷ lợi, canh tác hợp lí.
- Đất mặn: bón phân, thuỷ lợi, canh tác, làm đất thích hợp.
- Đất bạc màu: bón phân, thuỷ lợi, canh tác (luân canh, trồng xen).
I. Sử dụng và bảo vệ đất trồng
1. Chọn cây trồng phù hợp với từng loại đất
Kết nối năng lực mục I.1 trang 23
Đề bài: Hãy tìm hiểu và kể tên một số loại cây trồng phù hợp với từng loại đất theo thành phần cơ giới (đất cát, đất thịt, đất sét).
Lời giải:
| Loại đất | Đặc điểm | Cây trồng phù hợp |
|---|---|---|
| Đất cát | Tơi xốp, thoát nước nhanh, nghèo dinh dưỡng | Lạc, vừng, khoai lang, dưa hấu, cà rốt |
| Đất thịt | Cân đối, giữ nước và dinh dưỡng tốt | Lúa, ngô, rau màu, cây ăn quả |
| Đất sét | Giữ nước tốt, ít thoát khí | Lúa nước, sen, rau muống nước |
→ Việc chọn cây trồng phù hợp với từng loại đất giúp cây sinh trưởng tốt, năng suất cao.
3. Canh tác bền vững
Kết nối năng lực mục I.3 trang 24
Đề bài: Giải thích cơ sở khoa học của việc luân canh, trồng xen, trồng gối và bố trí thời vụ thích hợp.
Lời giải:
| Biện pháp | Cơ sở khoa học |
|---|---|
| Luân canh | Thay đổi cây trồng theo chu kì trên cùng một diện tích → tránh đất bị suy giảm dinh dưỡng do trồng một loại cây liên tục, hạn chế sâu bệnh tích luỹ trong đất. |
| Trồng xen | Trồng đồng thời 2 hay nhiều loại cây trên cùng một diện tích → tận dụng được ánh sáng, dinh dưỡng, đất đai; cây họ Đậu trồng xen còn giúp bổ sung đạm cho đất. |
| Trồng gối | Trồng cây sau khi cây trước chưa thu hoạch → tận dụng thời gian, đất đai, tăng vụ trên cùng diện tích. |
| Bố trí thời vụ thích hợp | Chọn thời điểm gieo trồng phù hợp với khí hậu, thời tiết → cây sinh trưởng tốt, tránh được các điều kiện bất lợi (hạn, mặn, lũ lụt,…). |
→ Các biện pháp này giúp tăng năng suất, bảo vệ và cải tạo đất trong canh tác bền vững.
II. Một số biện pháp cải tạo đất trồng
1. Cải tạo đất chua
Khám phá mục II.1.a trang 24
Đề bài: Nêu nguyên nhân chính làm cho đất bị chua.
Lời giải:
Đất bị chua do 4 nguyên nhân chính:
- Nước mưa rửa trôi các cation kiềm (Ca²⁺, Mg²⁺, K⁺) trong đất.
- Cây trồng lấy đi một lượng cation kiềm trong đất nhưng không được hoàn trả lại.
- Bón phân hoá học chua sinh lí (ammonium sulfate, potassium chloride,…) → các cation NH₄⁺, K⁺ được keo đất và cây hấp phụ, để lại gốc SO₄²⁻, Cl⁻ tạo thành H₂SO₄, HCl làm đất bị chua.
- Phân giải chất hữu cơ trong điều kiện kị khí (thiếu oxygen) sinh ra nhiều acid hữu cơ làm đất bị chua.
Khám phá mục II.1.b trang 24
Đề bài: Nêu các biện pháp cải tạo đất chua và giải thích cơ sở khoa học của các biện pháp đó.
Lời giải:
| Biện pháp | Cơ sở khoa học |
|---|---|
| Bón vôi | Khử chua, kết tủa Al³⁺ và Fe³⁺ di động làm mất khả năng độc của các cation này; cố định lân trong đất; tăng cường hoạt động của vi sinh vật; tạo kết cấu đất tơi xốp; điều chỉnh pH phù hợp với cây trồng. |
| Thuỷ lợi | Xây dựng hệ thống kênh tưới, tiêu nước để thau chua (rửa bớt acid trong đất). |
| Canh tác | Hạn chế làm đất vào mùa mưa ở vùng đồi núi, vùng đất dốc nhằm hạn chế rửa trôi cation kiềm. Che phủ đất bằng tàn dư thực vật, nylon, trồng cây phân xanh. |
Kết nối năng lực mục II.1 trang 25
Đề bài: Sử dụng internet, sách, báo,… để tìm hiểu thêm về các biện pháp cải tạo đất chua.
Lời giải:
Ngoài 3 biện pháp chính (bón vôi, thuỷ lợi, canh tác), một số biện pháp cải tạo đất chua khác:
- Bón phân hữu cơ: phân chuồng, phân xanh, phân compost → tăng độ phì cho đất, cải tạo cấu trúc đất.
- Bón phân vi sinh: bổ sung vi sinh vật có ích, giúp đất tơi xốp, giảm chua.
- Trồng cây phân xanh: các cây họ Đậu (muồng hoa vàng, điền thanh,…) → bổ sung đạm cho đất, che phủ đất chống rửa trôi.
- Luân canh với cây họ Đậu: giúp đất cải thiện độ phì, giảm chua.
- Sử dụng các loại phân bón ít chua: ưu tiên các loại phân không gây chua sinh lí.
2. Cải tạo đất mặn
Kết nối năng lực mục II.2.a trang 25
Đề bài: Sử dụng internet, sách, báo,… để tìm hiểu về các vùng đất nhiễm mặn của nước ta, nguyên nhân đất bị nhiễm mặn và tác hại của đất nhiễm mặn.
Lời giải:
a) Các vùng đất nhiễm mặn của nước ta:
- Đồng bằng sông Cửu Long: vùng nhiễm mặn lớn nhất cả nước.
- Đồng bằng sông Hồng: một số vùng ven biển.
- Ven biển miền Trung: các vùng ven biển từ Bắc Trung Bộ đến Nam Trung Bộ.
b) Nguyên nhân đất bị nhiễm mặn:
- Nước biển xâm nhập vào đất liền theo các cửa sông, đặc biệt khi thuỷ triều dâng cao.
- Vỡ đê biển khiến nước mặn tràn vào.
- Nước ngầm chứa muối thấm lên tầng đất mặt.
- Biến đổi khí hậu làm nước biển dâng cao, mặn xâm nhập sâu hơn.
c) Tác hại của đất nhiễm mặn:
- Cây trồng không hấp thụ được nước và dinh dưỡng, dẫn đến chết hoặc giảm năng suất.
- Đất bị xơ cứng, khó canh tác.
- Giảm diện tích đất trồng trọt, ảnh hưởng đời sống nông dân.
- Hệ sinh thái đất bị phá vỡ, vi sinh vật có ích chết.
Khám phá mục II.2.b trang 25
Đề bài: Theo em, trong các biện pháp cải tạo đất mặn, biện pháp nào quan trọng nhất? Vì sao?
Lời giải:
Theo em, biện pháp thuỷ lợi là quan trọng nhất trong các biện pháp cải tạo đất mặn.
Vì sao?
- Biện pháp thuỷ lợi giúp ngăn nước mặn xâm nhập vào đất liền (xây dựng, củng cố hệ thống đê biển, trồng cây chắn sóng).
- Xây dựng hệ thống kênh, mương để thau rửa, tiêu mặn ra khỏi đất.
- Hạ mực nước ngầm, ngăn không cho muối thấm lên tầng đất mặt.
- Đây là biện pháp căn bản, lâu dài, giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của tình trạng đất mặn. Các biện pháp khác (bón phân, canh tác,…) sẽ không hiệu quả nếu nước mặn vẫn tiếp tục xâm nhập.
3. Cải tạo đất xám bạc màu
Kết nối năng lực mục II.3.a trang 26
Đề bài: Sử dụng internet, sách, báo,… để tìm hiểu về các vùng đất xám bạc màu của nước ta và nguyên nhân làm đất bị bạc màu ở những vùng đó.
Lời giải:
a) Các vùng đất xám bạc màu của nước ta:
- Đông Nam Bộ: vùng có nhiều đất xám bạc màu nhất.
- Tây Nguyên: đất bạc màu ở các vùng đồi núi.
- Trung du Bắc Bộ: một số vùng đất dốc bị bạc màu.
b) Nguyên nhân đất bị bạc màu ở những vùng đó:
- Địa hình dốc thoải ở vùng trung du, đồi núi → nước mưa rửa trôi chất dinh dưỡng trong đất diễn ra mạnh.
- Tập quán canh tác lạc hậu:
- Trồng một loại cây liên tục trong nhiều năm làm đất mất cân đối dinh dưỡng.
- Làm đất không đúng cách.
- Bố trí thời vụ không hợp lí.
- Để đất trống vào mùa mưa làm đất bị rửa trôi.
- Sử dụng phân bón không hợp lí, ít bón phân hữu cơ.
Kết nối năng lực mục II.3.b trang 26
Đề bài: Giải thích cơ sở khoa học của các biện pháp cải tạo đất xám bạc màu.
Lời giải:
| Biện pháp | Cơ sở khoa học |
|---|---|
| Bón phân | Bón phân hữu cơ, phân vô cơ, phân xanh giúp bù đắp chất dinh dưỡng đã bị mất, nâng cao độ phì nhiêu của đất. Bón vôi giúp nâng cao pH và cải tạo tính chất vật lí của đất. |
| Thuỷ lợi | Tưới, tiêu nước hợp lí → tránh rửa trôi dinh dưỡng trong đất. |
| Canh tác | Bố trí hệ thống cây trồng hợp lí, sử dụng giống ngắn ngày; áp dụng luân canh, tăng vụ, trồng xen cây họ Đậu → vừa tăng thu nhập, vừa giúp đất bổ sung đạm (do cây họ Đậu cố định đạm), cải tạo độ phì. |
Luyện tập – Vận dụng
Luyện tập 1 trang 26
Đề bài: Thế nào là đất chua, đất mặn và đất xám bạc màu? Các loại đất đó ảnh hưởng như thế nào đến cây trồng?
Lời giải:
| Loại đất | Khái niệm | Ảnh hưởng đến cây trồng |
|---|---|---|
| Đất chua | Đất có nồng độ H⁺ lớn hơn OH⁻, pH dưới 6,6 | Ảnh hưởng đến hệ sinh vật đất, giảm khả năng cung cấp dinh dưỡng cho cây; mất cân bằng chất hữu cơ và vô cơ trong đất. |
| Đất mặn | Đất có nồng độ muối hoà tan trên 2,56‰ | Cây khó hấp thụ nước và dinh dưỡng, sinh trưởng kém, có thể bị chết; đất bị xơ cứng. |
| Đất xám bạc màu | Đất có tầng canh tác mỏng, thành phần cơ giới nhẹ, nghèo dinh dưỡng, chua, vi sinh vật có ích hoạt động kém | Cây trồng chậm phát triển, năng suất thấp, dễ bị sâu bệnh. |
Luyện tập 2 trang 26
Đề bài: Tại sao phải cải tạo và bảo vệ đất? Kể tên một số biện pháp cải tạo đất.
Lời giải:
a) Tại sao phải cải tạo và bảo vệ đất?
- Trong quá trình trồng trọt, cây lấy đi chất dinh dưỡng làm đất bị suy giảm và mất cân đối dinh dưỡng.
- Các yếu tố tự nhiên (mưa, gió, địa hình dốc,…) và canh tác chưa hợp lí làm đất bị chua, mặn, bạc màu.
- Đất bị thoái hoá làm cây trồng sinh trưởng kém, năng suất thấp.
- Vì vậy, cần cải tạo và bảo vệ đất để duy trì độ phì nhiêu, đảm bảo trồng trọt bền vững, hiệu quả.
b) Một số biện pháp cải tạo đất:
- Bón vôi (cải tạo đất chua).
- Thuỷ lợi: xây dựng hệ thống kênh mương tưới tiêu, đê biển, trồng cây chắn sóng.
- Bón phân hợp lí: ưu tiên phân hữu cơ, phân vi sinh, phân xanh.
- Canh tác: luân canh, trồng xen, trồng gối, bố trí thời vụ hợp lí.
- Che phủ đất: dùng tàn dư thực vật, trồng cây phân xanh chống rửa trôi.
Vận dụng trang 26
Đề bài: Đề xuất một số loại cây trồng, một số loại phân bón phù hợp với vùng đất chua, đất mặn và đất xám bạc màu.
Lời giải:
| Loại đất | Cây trồng phù hợp | Phân bón phù hợp |
|---|---|---|
| Đất chua | Cây chè, cây dứa, cây khoai lang, cây sim, cây mua | Vôi (khử chua), phân hữu cơ, phân xanh, phân vi sinh |
| Đất mặn | Cây cói, cây sú, cây vẹt, cây đước, lúa chịu mặn | Phân hữu cơ (ưu tiên), vôi; hạn chế phân vô cơ chứa Cl⁻, SO₄²⁻ |
| Đất xám bạc màu | Cây họ Đậu (đậu tương, lạc), ngô, sắn, khoai lang | Phân hữu cơ, phân xanh, vôi, phân vô cơ cân đối |
→ Việc chọn cây trồng và phân bón phù hợp sẽ giúp cải tạo đất đồng thời mang lại hiệu quả kinh tế cho người trồng trọt.
ThS. Hồ Thị Thư
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám