A. LÝ THUYẾT TRỌNG TÂM

I. Hệ sinh dục

Hệ sinh dục có chức năng duy trì nòi giống thông qua quá trình sinh sản. Hệ sinh dục ở nam và nữ khác nhau về cấu tạo và chức năng: hệ sinh dục nam sản sinh ra tinh trùng, hệ sinh dục nữ sản sinh ra trứng, đồng thời bảo vệ và nuôi dưỡng thai nhi cho đến khi sinh ra.

1. Cơ quan sinh dục nam

Lưu ý quan trọng:

• Tinh hoàn nằm trong bìu (bên ngoài khoang bụng) vì nhiệt độ khoang bụng (~$37°C$) cao hơn nhiệt độ thích hợp cho sản sinh tinh trùng (~$35°C$). Bìu giúp duy trì nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tạo tinh trùng.
• Sau khi tạo ra ở tinh hoàn, tinh trùng được đưa đến mào tinh để hoàn thiện cấu tạo, sau đó dự trữ ở túi tinh.

2. Cơ quan sinh dục nữ

Lưu ý:

• Sự thụ tinh xảy ra ở ống dẫn trứng (không phải tử cung hay âm đạo).
• Trứng sau khi được thụ tinh sẽ làm tổ ở tử cung (thụ thai).
• Ống dẫn trứng nối trực tiếp với tử cung (qua phễu dẫn trứng ở đầu trên).

II. Thụ tinh và thụ thai

1. Thụ tinh

Khi trứng chín và rụng khỏi buồng trứng, trứng được phễu dẫn trứng hứng và di chuyển theo ống dẫn trứng về phía tử cung. Tinh trùng sau khi phóng vào âm đạo sẽ bơi ngược lên qua tử cung đến ống dẫn trứng.

Thụ tinh là quá trình một tinh trùng kết hợp với một trứng tạo thành hợp tử. Dù có rất nhiều tinh trùng tiếp cận, nhưng chỉ có duy nhất một tinh trùng kết hợp được với trứng.

2. Thụ thai

Sau khi hình thành, hợp tử vừa di chuyển về phía tử cung vừa phân chia liên tục để tạo thành phôi. Khi phôi đến tử cung và bám vào niêm mạc tử cung để làm tổ, đó là sự thụ thai.

Tại nơi phôi bám vào sẽ hình thành nhau thai – cơ quan thực hiện trao đổi chất giữa phôi thai với cơ thể mẹ, giúp phôi thai phát triển.

Phân biệt thụ tinh và thụ thai:

	Thụ tinh	Thụ thai
Bản chất	Tinh trùng kết hợp với trứng tạo hợp tử	Phôi bám vào niêm mạc tử cung để làm tổ
Vị trí	Ống dẫn trứng	Tử cung
Kết quả	Hợp tử → phân chia thành phôi	Phôi phát triển thành thai nhi
Thời gian	Xảy ra trước	Xảy ra sau (khoảng 7 ngày sau thụ tinh)

III. Hiện tượng kinh nguyệt và các biện pháp tránh thai

1. Hiện tượng kinh nguyệt

Cùng với sự phát triển của nang trứng, hormone estrogen từ buồng trứng tiết ra làm cho lớp niêm mạc tử cung dày lên, xốp, chứa nhiều mạch máu để chuẩn bị đón phôi xuống làm tổ.

• Nếu trứng được thụ tinh: Lớp niêm mạc tử cung được duy trì nhờ hormone progesterone tiết ra từ thể vàng (trong khoảng 3 tháng đầu thai kỳ).
• Nếu trứng không được thụ tinh: Sau khoảng 14 ngày kể từ khi trứng rụng, thể vàng bị tiêu giảm → nồng độ progesterone giảm → lớp niêm mạc tử cung bong ra, gây đứt mạch máu và chảy máu → đó là hiện tượng kinh nguyệt.

Ở phụ nữ không mang thai, kinh nguyệt diễn ra theo chu kì, thường khoảng 28 ngày. Trứng thường rụng vào khoảng ngày thứ 14 của chu kì.

Kinh nguyệt là dấu hiệu chứng tỏ: Trứng đã chín và rụng nhưng không được thụ tinh.

2. Các biện pháp tránh thai

Nguyên tắc tránh thai: Ngăn không cho trứng chín và rụng; tránh không cho tinh trùng gặp trứng; hoặc chống sự làm tổ của trứng đã thụ tinh.

Tại sao không nên mang thai ở tuổi vị thành niên?

• Tử cung chưa phát triển hoàn thiện → tỉ lệ sinh non, sẩy thai cao.
• Khi sinh thường bị sót nhau thai, băng huyết, nhiễm khuẩn.
• Con sinh ra thường nhẹ cân, tỉ lệ tử vong cao.
• Ảnh hưởng nghiêm trọng đến học tập, cơ hội phát triển bản thân.
• Nạo phá thai có thể dẫn đến vô sinh, chửa ngoài dạ con, vỡ tử cung ở lần sinh sau.

IV. Một số bệnh lây truyền qua đường sinh dục và bảo vệ sức khỏe sinh sản vị thành niên

1. Một số bệnh lây truyền qua đường sinh dục

Lưu ý quan trọng:

• AIDS là viết tắt của Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải.
• HIV tấn công tế bào lympho T trong hệ miễn dịch.
• Giang mai ở giai đoạn muộn có thể gây tổn thương tim, gan, hệ thần kinh – đây là bệnh nguy hiểm nhất về tổn thương phủ tạng.
• Bệnh lậu thường khó phát hiện ở nữ giới hơn nam giới, chỉ khi đến giai đoạn muộn mới có triệu chứng rõ.

Biện pháp phòng chống:

• Quan hệ tình dục an toàn (sử dụng bao cao su).
• Không dùng chung bơm kim tiêm.
• Xét nghiệm sàng lọc trước khi mang thai.
• Giữ lối sống lành mạnh, chung thủy một vợ một chồng.

2. Bảo vệ sức khỏe sinh sản vị thành niên

Bảo vệ sức khỏe sinh sản vị thành niên bao gồm:

• Hình thành thói quen sống tốt, lối sống lành mạnh.
• Luyện tập thể dục, thể thao phù hợp.
• Giữ vệ sinh cơ quan sinh dục.
• Tìm hiểu kiến thức đúng đắn về sức khỏe sinh sản.
• Tránh quan hệ tình dục sớm, sử dụng biện pháp tránh thai nếu cần.

Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF): Là kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cho các cặp vợ chồng hiếm muộn. Tinh trùng và trứng được thụ tinh trong ống nghiệm, sau 2 – 5 ngày nuôi cấy, phôi được đưa vào tử cung người mẹ để phát triển. Kỹ thuật này bắt đầu thực hiện tại Việt Nam từ năm 1997.

B. PHƯƠNG PHÁP GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP

Dạng 1: Xác định cấu tạo và chức năng của cơ quan sinh dục

Phương pháp giải:

• Bước 1: Xác định cơ quan được hỏi thuộc hệ sinh dục nam hay nữ.
• Bước 2: Nhớ chức năng đặc trưng của từng cơ quan:
  • Sản sinh giao tử: tinh hoàn (tinh trùng), buồng trứng (trứng).
  • Hoàn thiện tinh trùng: mào tinh. Dự trữ tinh trùng: túi tinh.
  • Nơi thụ tinh: ống dẫn trứng.
  • Nuôi thai: tử cung. Trao đổi chất mẹ-thai: nhau thai.
  • Tiếp nhận tinh trùng + đường ra của trẻ: âm đạo.
• Bước 3: Đối chiếu và chọn đáp án.

Bài tập 1: Ở cơ quan sinh dục nam, bộ phận nào sản sinh ra tinh trùng?

A. Ống dẫn tinh. B. Túi tinh. C. Tinh hoàn. D. Mào tinh.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Cần tìm nơi sản sinh tinh trùng (tạo ra tinh trùng).
• Bước 2: Tinh hoàn là nơi sản sinh tinh trùng. Mào tinh là nơi tinh trùng hoàn thiện cấu tạo. Túi tinh là nơi chứa và nuôi dưỡng. Ống dẫn tinh chỉ dẫn tinh trùng di chuyển.

→ Đáp án: C.

Bài tập 2: Trong cơ quan sinh dục nữ, sự thụ tinh thường diễn ra ở đâu?

A. Âm đạo. B. Ống dẫn trứng. C. Buồng trứng. D. Tử cung.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Cần tìm nơi xảy ra thụ tinh (tinh trùng gặp trứng).
• Bước 2: Trứng sau khi rụng di chuyển vào ống dẫn trứng. Tinh trùng từ âm đạo bơi lên qua tử cung đến ống dẫn trứng. Hai giao tử gặp nhau tại ống dẫn trứng → thụ tinh xảy ra ở đây.
• Bước 3: Buồng trứng chỉ sản sinh trứng. Tử cung là nơi phôi làm tổ. Âm đạo là nơi tiếp nhận tinh trùng.

→ Đáp án: B.

Bài tập 3: Thai nhi thực hiện trao đổi chất với cơ thể mẹ thông qua bộ phận nào?

A. Buồng trứng. B. Ruột. C. Nhau thai. D. Ống dẫn trứng.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Cần tìm bộ phận giúp thai nhi trao đổi chất với mẹ.
• Bước 2: Khi phôi bám vào niêm mạc tử cung (thụ thai), tại nơi phôi bám sẽ hình thành nhau thai. Nhau thai là cầu nối giữa thai nhi và cơ thể mẹ, thực hiện việc cung cấp $O_2$, chất dinh dưỡng từ mẹ sang thai và thải $CO_2$, chất thải từ thai về cơ thể mẹ.

→ Đáp án: C.

Dạng 2: Phân biệt thụ tinh – thụ thai và hiểu chu kì kinh nguyệt

Phương pháp giải:

• Bước 1: Phân biệt rõ:
  • Thụ tinh: Tinh trùng + trứng → hợp tử. Xảy ra ở ống dẫn trứng.
  • Thụ thai: Phôi bám vào niêm mạc tử cung. Xảy ra ở tử cung (khoảng 7 ngày sau thụ tinh).
• Bước 2: Về kinh nguyệt: nhớ quy tắc “trứng không được thụ tinh → thể vàng tiêu giảm → progesterone giảm → niêm mạc bong → chảy máu”.
• Bước 3: Chu kì thường 28 ngày, trứng rụng vào khoảng ngày thứ 14. Nếu không thụ tinh, thể vàng bong ra sau 14 ngày (tính từ khi trứng rụng).

Bài tập 1: Hiện tượng kinh nguyệt là dấu hiệu chứng tỏ điều gì?

A. Trứng đã được thụ tinh nhưng không rụng. B. Hợp tử bị chết ở giai đoạn sớm. C. Trứng không có khả năng thụ tinh. D. Trứng chín và rụng nhưng không được thụ tinh.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Kinh nguyệt xảy ra khi niêm mạc tử cung bong ra.
• Bước 2: Niêm mạc bong ra vì thể vàng tiêu giảm → progesterone giảm. Thể vàng tiêu giảm vì trứng không được thụ tinh. Tuy nhiên, kinh nguyệt chứng tỏ trứng đã chín và rụng (nếu trứng không rụng thì không có thể vàng, không có chu kì niêm mạc).
• Bước 3: Đáp án A sai (trứng thụ tinh thì không có kinh nguyệt). B sai. C sai (trứng có khả năng thụ tinh, chỉ là không gặp tinh trùng).

→ Đáp án: D.

Bài tập 2: Ở phụ nữ có chu kì kinh nguyệt 28 ngày, nếu trứng không được thụ tinh, thể vàng sẽ bong ra sau bao nhiêu ngày?

A. 14 ngày. B. 28 ngày. C. 32 ngày. D. 20 ngày.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Theo sách, nếu trứng không được thụ tinh thì sau 14 ngày kể từ khi trứng rụng, thể vàng bị tiêu giảm.
• Bước 2: Trứng rụng vào ngày thứ 14 của chu kì. Thể vàng tiêu giảm sau 14 ngày nữa → đúng vào ngày 28 = bắt đầu chu kì mới (kinh nguyệt).

→ Đáp án: A. (14 ngày kể từ khi trứng rụng)

Bài tập 3: Trong 3 tháng đầu thai kỳ, hormone progesterone được tiết ra chủ yếu nhờ bộ phận nào?

A. Tử cung. B. Thể vàng. C. Nhau thai. D. Ống dẫn trứng.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Khi trứng được thụ tinh, lớp niêm mạc tử cung cần được duy trì để nuôi phôi.
• Bước 2: Theo sách, niêm mạc tử cung được duy trì trong khoảng 3 tháng đầu nhờ hormone progesterone tiết ra từ thể vàng. (Sau 3 tháng đầu, nhau thai sẽ đảm nhận vai trò tiết progesterone.)

→ Đáp án: B.

Dạng 3: Nhận biết bệnh lây truyền qua đường sinh dục

Phương pháp giải:

• Bước 1: Xác định câu hỏi về tác nhân gây bệnh, đường lây truyền hay triệu chứng.
• Bước 2: Áp dụng bảng kiến thức:
  • Giang mai → xoắn khuẩn → vết loét → tổn thương tim, gan, thần kinh.
  • Lậu → song cầu khuẩn → mủ trắng/xanh, đái buốt.
  • AIDS → virus HIV → tấn công lympho T → suy giảm miễn dịch.
• Bước 3: Phân biệt đường lây: cả 3 bệnh đều lây qua tình dục không an toàn. HIV và giang mai còn lây qua đường máu và từ mẹ sang con.

Bài tập 1: Bệnh giang mai do loại vi sinh vật nào gây ra?

A. Phẩy khuẩn. B. Cầu khuẩn. C. Virus. D. Xoắn khuẩn.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Cần xác định tác nhân gây bệnh giang mai.
• Bước 2: Theo sách, bệnh giang mai do xoắn khuẩn Treponema pallidum gây ra. (Phẩy khuẩn gây bệnh tả; cầu khuẩn – cụ thể là song cầu khuẩn – gây bệnh lậu; virus HIV gây AIDS.)

→ Đáp án: D.

Bài tập 2: Khi xâm nhập vào cơ thể, HIV tấn công chủ yếu vào loại tế bào nào?

A. Đại thực bào. B. Tế bào lympho B. C. Tế bào lympho T. D. Bạch cầu ưa axit.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Cần xác định tế bào đích của HIV.
• Bước 2: Theo sách, khi vào cơ thể, HIV tấn công tế bào lympho T trong hệ miễn dịch. Lympho T đóng vai trò trung tâm trong miễn dịch tế bào, khi bị phá hủy → cơ thể mất khả năng miễn dịch → dễ tử vong vì các bệnh thông thường.

→ Đáp án: C.

Bài tập 3: Người bị bệnh giang mai có triệu chứng nào?

A. Tiêu chảy cấp. B. Tiểu buốt. C. Xuất hiện vết loét nông, cứng, có bờ viền và không đau. D. Tiểu ra máu có lẫn mủ do viêm.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Cần xác định triệu chứng đặc trưng của giang mai.
• Bước 2: Theo sách, giang mai giai đoạn đầu gây các vết loét ở cơ quan sinh dục (loét nông, cứng, bờ viền rõ, thường không đau). Tiểu buốt và mủ là triệu chứng của bệnh lậu. Tiêu chảy cấp không liên quan đến bệnh lây qua đường sinh dục.

→ Đáp án: C.

Dạng 4: Vận dụng kiến thức về biện pháp tránh thai và bảo vệ sức khỏe sinh sản

Phương pháp giải:

• Bước 1: Xác định nguyên tắc tránh thai liên quan: ngăn trứng rụng, ngăn tinh trùng gặp trứng, hay ngăn phôi làm tổ.
• Bước 2: Liên hệ biện pháp tránh thai cụ thể với nguyên tắc tương ứng.
• Bước 3: Với câu hỏi về hậu quả mang thai sớm / nạo phá thai: nhớ các nguy cơ y tế (sẩy thai, băng huyết, vô sinh…) và xã hội (ảnh hưởng học tập, tương lai).

Bài tập 1: Tại sao không nên mang thai ở tuổi vị thành niên?

A. Con sinh ra thường nhẹ cân, tỉ lệ tử vong cao.

B. Mang thai sớm mang đến nhiều rủi ro y tế nguy hiểm.

C. Ảnh hưởng đến học tập, vị thế xã hội và tương lai.

D. Tất cả các phương án trên.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Phân tích từng đáp án:
  • A: Đúng – con sinh ra nhẹ cân, tỉ lệ tử vong cao do tử cung chưa phát triển hoàn thiện.
  • B: Đúng – nguy cơ sẩy thai, sinh non, sót nhau, băng huyết, nhiễm khuẩn.
  • C: Đúng – ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc học và cơ hội phát triển.
• Bước 2: Cả ba đáp án A, B, C đều đúng.

→ Đáp án: D.

Bài tập 2: Việc nạo phá thai có thể dẫn đến hậu quả nào?

A. Vỡ tử cung khi chuyển dạ ở lần sinh sau.

B. Chửa ngoài dạ con ở lần sinh sau.

C. Tất cả các phương án trên.

D. Vô sinh.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Nạo phá thai gây tổn thương niêm mạc tử cung và các cơ quan sinh dục.
• Bước 2: Hậu quả có thể gồm:
  • Vô sinh (do tổn thương niêm mạc tử cung, phôi không thể làm tổ).
  • Chửa ngoài dạ con (do tổn thương ống dẫn trứng).
  • Vỡ tử cung (do thành tử cung bị yếu ở vị trí tổn thương).
  • Nhiễm trùng, băng huyết…

→ Đáp án: C.

C. SƠ ĐỒ TƯ DUY

1. Hệ sinh dục

• 1.1. Chức năng: duy trì nòi giống thông qua sinh sản
• 1.2. Sinh dục nam: tinh hoàn (trong bìu, $35°C$) → mào tinh → ống dẫn tinh → túi tinh → tuyến tiền liệt → dương vật
• 1.3. Sinh dục nữ: buồng trứng → phễu dẫn trứng → ống dẫn trứng → tử cung → cổ tử cung → âm đạo

2. Thụ tinh và thụ thai

• 2.1. Thụ tinh: 1 tinh trùng + 1 trứng → hợp tử (tại ống dẫn trứng)
• 2.2. Thụ thai: phôi bám vào niêm mạc tử cung làm tổ (tại tử cung, khoảng 7 ngày sau thụ tinh)
• 2.3. Nhau thai: trao đổi chất giữa thai nhi và cơ thể mẹ

3. Kinh nguyệt

• 3.1. Nguyên nhân: trứng rụng nhưng không được thụ tinh → thể vàng tiêu giảm → progesterone giảm → niêm mạc tử cung bong → chảy máu
• 3.2. Chu kì: khoảng 28 ngày, trứng rụng vào ngày thứ 14
• 3.3. Trong 3 tháng đầu thai kỳ: thể vàng tiết progesterone duy trì niêm mạc

4. Biện pháp tránh thai

• 4.1. Nguyên tắc: ngăn trứng rụng / ngăn tinh trùng gặp trứng / ngăn phôi làm tổ
• 4.2. Thuốc tránh thai hằng ngày: ngăn trứng chín và rụng
• 4.3. Bao cao su: ngăn tinh trùng gặp trứng + phòng bệnh STD
• 4.4. Đặt vòng: ngăn phôi làm tổ
• 4.5. Không nên mang thai ở tuổi vị thành niên: nguy cơ y tế + ảnh hưởng tương lai

5. Bệnh lây truyền qua đường sinh dục

• 5.1. Giang mai: xoắn khuẩn → vết loét → tổn thương tim, gan, thần kinh
• 5.2. Lậu: song cầu khuẩn → mủ trắng/xanh, đái buốt
• 5.3. AIDS: virus HIV → tấn công lympho T → suy giảm miễn dịch
• 5.4. Đường lây chung: tình dục không an toàn, đường máu, mẹ sang con
• 5.5. Phòng chống: bao cao su, không dùng chung kim tiêm, lối sống lành mạnh

6. Bảo vệ sức khỏe sinh sản vị thành niên

• 6.1. Lối sống lành mạnh, luyện tập thể dục
• 6.2. Giữ vệ sinh cơ quan sinh dục
• 6.3. Tìm hiểu kiến thức đúng đắn về sức khỏe sinh sản
• 6.4. Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF): hỗ trợ sinh sản cho cặp vợ chồng hiếm muộn

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu