Câu hỏi mở đầu trang 78

Đề bài: Những câu trong tác phẩm Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi và bức hình bên giúp em liên hệ đến nhân vật lịch sử nào? Hãy chia sẻ những hiểu biết của em về nhân vật cũng như sự kiện liên quan đến nhân vật đó.

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, em có thể trả lời ngắn gọn:

• Những câu trong Bình Ngô đại cáo và bức hình tượng đài giúp em liên hệ đến Lê Lợi – người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
• Lê Lợi là một hào trưởng có uy tín ở vùng đất Lam Sơn (Thanh Hóa). Ông đã đứng lên dựng cờ khởi nghĩa chống quân Minh, lãnh đạo cuộc kháng chiến giành thắng lợi sau 10 năm gian khổ (1418 – 1427), mở ra thời kì độc lập, phát triển mới cho đất nước.

1. Một số sự kiện tiêu biểu của khởi nghĩa Lam Sơn

a) Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa

Câu hỏi 1 mục 1a trang 79

Đề bài: Nêu những hiểu biết của em về chủ tướng Lê Lợi.

Lời giải:

Em dựa vào Tư liệu 1 (Bài Văn bia Vĩnh Lăng do Nguyễn Trãi soạn) và thông tin trong mục:

• Lê Lợi là một hào trưởng có uy tín ở vùng đất Lam Sơn (Thanh Hóa).
• Trong hoàn cảnh đất nước bị nhà Minh đô hộ, ông căm ghét quân giặc tàn bạo, chuyên tâm về sách thao lược, dốc hết của cải để hậu đãi các bậc anh hùng hào kiệt khắp nơi.
• Ông là người có chí lớn, đã tích cực xây dựng lực lượng, dựng cờ khởi nghĩa chống quân Minh và trở thành chủ tướng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đi đến thắng lợi.

Câu hỏi 2 mục 1a trang 79

Đề bài: Khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ như thế nào?

Lời giải:

Em trình bày theo các mốc thời gian:

• Năm 1407: nhà Minh đổi Đại Ngu thành Giao Chỉ, đặt ách cai trị tàn bạo: dùng người Việt trị người Việt, đặt nhiều thứ thuế nặng nề, bắt dân ta theo phong tục người Minh,…
• Nhân dân ta nổi dậy chống quân Minh ở nhiều nơi (tiêu biểu là khởi nghĩa của Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng) nhưng đều thất bại.
• Trong bối cảnh đó, Lê Lợi ở Lam Sơn (Thanh Hóa) đã tích cực xây dựng lực lượng. Nhiều người yêu nước về hội tụ, trong đó có Nguyễn Trãi.
• Năm 1416: Lê Lợi cùng 18 hào kiệt tổ chức Hội thề Lũng Nhai (Thanh Hóa), quyết tâm đánh đuổi giặc Minh.
• Đầu năm 1418: Lê Lợi tự xưng là Bình Định Vương, truyền hịch kêu gọi nhân dân đứng lên đánh giặc cứu nước → Khởi nghĩa Lam Sơn chính thức bùng nổ.

b) Những năm đầu của cuộc khởi nghĩa (1418 – 1423)

Câu hỏi 1 mục 1b trang 79

Đề bài: Trình bày những khó khăn của nghĩa quân Lam Sơn trong những năm tháng đầu của cuộc khởi nghĩa.

Lời giải:

Trong những năm đầu, nghĩa quân Lam Sơn gặp rất nhiều khó khăn:

• Căn cứ nhiều lần bị quân Minh bao vây.
• Nghĩa quân phải ba lần rút lên vùng núi Chí Linh (miền tây Thanh Hóa), có lúc chỉ còn hơn 100 người.
• Năm 1418: quân Minh liên tiếp vây đánh căn cứ Chí Linh. Lê Lai đã đóng giả Lê Lợi để nhử địch, cứu chủ tướng và đã hi sinh.
• Năm 1421: nghĩa quân lâm vào cảnh thiếu lương thực trầm trọng, đói rét,… Lê Lợi phải cho giết cả voi, ngựa để nuôi quân.

Câu hỏi 2 mục 1b trang 79

Đề bài: Em có nhận xét gì về chủ trương tạm hòa hoãn với quân Minh của nghĩa quân Lam Sơn?

Lời giải:

Chủ trương tạm hòa hoãn với quân Minh là một quyết định khôn ngoan, sáng suốt của Lê Lợi và Nguyễn Trãi:

• Trong tình thế lực lượng còn yếu, khó khăn chồng chất, đây là cách để bảo toàn lực lượng, tránh thiệt hại không cần thiết.
• Tranh thủ thời gian để củng cố lực lượng và tìm phương hướng mới cho cuộc kháng chiến.
• Thể hiện sự linh hoạt, mềm dẻo trong sách lược đánh giặc, kết hợp giữa đấu tranh quân sự và đấu tranh ngoại giao.

c) Giai đoạn mở rộng hoạt động và giành những thắng lợi đầu tiên (1424 – 1425)

Câu hỏi mục 1c trang 80

Đề bài: Khai thác tư liệu 2, hãy cho biết vì sao Nguyễn Chích đề xuất kế hoạch đánh chiếm Nghệ An. Kế hoạch đó đem lại những kết quả như thế nào?

Lời giải:

Em đọc Tư liệu 2 và phân tích:

a) Lí do Nguyễn Chích đề xuất đánh chiếm Nghệ An:

• Nghệ An là nơi hiểm yếu, đất rộng, người đông → có điều kiện tốt để xây dựng căn cứ.
• Đánh chiếm Nghệ An sẽ giúp nghĩa quân dựa vào nhân lực, tài lực ở vùng đất này để mở rộng lực lượng và quay ra giải phóng Đông Đô (Đông Quan).
• Đây là kế sách thể hiện phương châm “tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu” – nét đặc sắc của nghệ thuật quân sự Việt Nam.

b) Kết quả:

• Cuối năm 1424: nghĩa quân giải phóng Nghệ An.
• Sau đó tiếp tục giải phóng một vùng rộng lớn từ Thanh Hóa đến đèo Hải Vân.
• Những thắng lợi này đã làm thay đổi căn bản cục diện cuộc chiến và so sánh lực lượng giữa hai bên theo hướng có lợi cho nghĩa quân.

d) Khởi nghĩa toàn thắng (1426 – 1427)

Câu hỏi 1 mục 1d trang 82

Đề bài: Trình bày những sự kiện tiêu biểu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giai đoạn 1426 – 1427.

Lời giải:

Em trình bày theo các sự kiện chính:

a) Tiến quân ra Bắc (tháng 9 – 1426):

• Lê Lợi và bộ chỉ huy quyết định tiến quân ra Bắc.
• Nghĩa quân đi đến đâu cũng được nhân dân ủng hộ, thắng nhiều trận lớn.
• Quân Minh phải rút vào thành Đông Quan cố thủ.

b) Chiến thắng Tốt Động – Chúc Động (tháng 11 – 1426):

• Tháng 10 – 1426: Vương Thông dẫn viện binh đến thành Đông Quan.
• Ngày 7 – 11 – 1426: quân ta mai phục và chặn đánh địch ở Tốt Động – Chúc Động (Hà Nội).
• Quân Minh thất bại nặng nề, nghĩa quân giải phóng nhiều đất đai và siết chặt vây hãm thành Đông Quan.

c) Chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang (tháng 10 – 1427):

• Tháng 10 – 1427: Liễu Thăng và Mộc Thạnh chỉ huy 15 vạn viện binh theo hai đường Quảng Tây, Vân Nam tiến vào nước ta.
• Nghĩa quân tổ chức phục kích tại ải Chi Lăng (Lạng Sơn), Liễu Thăng bị giết tại trận.
• Sau đó, nghĩa quân liên tiếp giành thắng lợi tại Cần Trạm, Phố Cát và Xương Giang (Bắc Ninh).
• Lê Lợi sai người mang thư báo tin Liễu Thăng tử trận cho Mộc Thạnh → quân giặc khiếp sợ, vội vã rút về nước.

d) Hội thề Đông Quan (tháng 12 – 1427):

• Ngày 10 – 12 – 1427: Lê Lợi và Vương Thông dẫn đầu hai phái đoàn tham gia Hội thề Đông Quan, chấm dứt chiến tranh.
• Đầu tháng 1 – 1428: quân Minh rút hết về nước, đất nước hoàn toàn giải phóng.
• Lê Lợi giao Nguyễn Trãi soạn Bình Ngô đại cáo, chính thức tuyên bố chấm dứt chiến tranh, mở nền hòa bình.

Câu hỏi 2 mục 1d trang 82

Đề bài: Việc dụ hàng quân Minh và tổ chức Hội thề Đông Quan thể hiện điều gì trong kế sách đánh giặc của Lê Lợi và Nguyễn Trãi?

Lời giải:

Việc dụ hàng quân Minh và tổ chức Hội thề Đông Quan thể hiện những điều quan trọng:

• Tinh thần nhân đạo, nhân nghĩa: không tiêu diệt giặc đến cùng mà cho chúng một lối thoát để rút về nước.
• Sự kết hợp khéo léo giữa đấu tranh quân sự và đấu tranh ngoại giao: vừa đánh thắng địch trên chiến trường, vừa dùng ngoại giao để kết thúc chiến tranh.
• Tầm nhìn xa, sáng suốt: giữ gìn quan hệ hòa hiếu lâu dài với nhà Minh, tránh được nguy cơ chiến tranh kéo dài trong tương lai, tạo điều kiện hòa bình để xây dựng đất nước.

2. Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử

Câu hỏi 1 mục 2 trang 82

Đề bài: Giải thích nguyên nhân thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Lời giải:

Khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi là do các nguyên nhân chính sau:

• Tinh thần yêu nước nồng nàn và ý chí quyết tâm giành lại độc lập của nhân dân ta.
• Toàn dân đoàn kết một lòng, đóng góp của cải, lương thực, vũ khí, chịu nhiều gian khổ, hi sinh.
• Đường lối lãnh đạo đúng đắn và sáng tạo của bộ chỉ huy nghĩa quân, đứng đầu là Lê Lợi và Nguyễn Trãi, cùng các vị tướng tài như Nguyễn Chích, Nguyễn Xí,…

Câu hỏi 2 mục 2 trang 82

Đề bài: Hãy trình bày ý nghĩa lịch sử của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Lời giải:

Khởi nghĩa Lam Sơn có ý nghĩa lịch sử to lớn:

• Là cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc có tính chất nhân dân rộng rãi.
• Chấm dứt hơn 20 năm đô hộ của nhà Minh, khôi phục nền độc lập dân tộc.
• Mở ra thời kì phát triển mới của đất nước – thời kì nhà Lê sơ.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 trang 82

Đề bài: Hãy lập bảng hệ thống những sự kiện tiêu biểu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (thời gian, sự kiện tiêu biểu, kết quả, ý nghĩa).

Lời giải:

Em dựa vào nội dung đã học để hoàn thành bảng:

Bài 2 trang 82

Đề bài: Hãy đánh giá vai trò của các nhân vật lịch sử tiêu biểu: Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Nguyễn Chích,… đối với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Lời giải:

Em đánh giá vai trò của từng nhân vật:

• Lê Lợi:
  • Là người dựng cờ khởi nghĩa và lãnh đạo tối cao của cuộc kháng chiến.
  • Có chí lớn, dốc hết của cải để chiêu tập anh hùng hào kiệt.
  • Cùng bộ chỉ huy đề ra đường lối kháng chiến đúng đắn, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đi đến thắng lợi cuối cùng.
• Nguyễn Trãi:
  • Là quân sư của Lê Lợi, đóng góp lớn về chiến lược, ngoại giao.
  • Phụ trách việc ngoại giao với quân Minh trong giai đoạn tạm hòa hoãn.
  • Soạn Bình Ngô đại cáo – bản tuyên ngôn độc lập của nước Đại Việt đầu thế kỉ XV.
• Nguyễn Chích:
  • Hiến kế đánh chiếm Nghệ An để gỡ thế bị bao vây – một bước ngoặt quan trọng của cuộc khởi nghĩa.
  • Kế sách của ông thể hiện phương châm “tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu” – nét đặc sắc của nghệ thuật quân sự Việt Nam.

→ Cả ba nhân vật đều là những anh hùng dân tộc có công lao to lớn đối với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và đối với lịch sử dân tộc.

Bài 3 trang 82

Đề bài: Từ khởi nghĩa Lam Sơn, chúng ta rút ra được bài học kinh nghiệm gì đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay?

Lời giải:

Khởi nghĩa Lam Sơn để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu:

• Bài học về sức mạnh đại đoàn kết dân tộc: biết huy động sức mạnh của toàn dân, làm nên thắng lợi vẻ vang.
• Bài học về dựa vào dân: “dân là gốc của nước”, có dân ủng hộ thì khó khăn nào cũng vượt qua được.
• Bài học về đường lối lãnh đạo đúng đắn, sáng tạo: linh hoạt trong sách lược (tạm hòa, tránh chỗ mạnh đánh chỗ yếu), kết hợp đấu tranh quân sự với đấu tranh ngoại giao.
• Bài học về tinh thần nhân đạo: chiến thắng nhưng không tiêu diệt giặc đến cùng, giữ gìn quan hệ hòa hiếu lâu dài với các nước láng giềng.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn