Câu hỏi mở đầu trang 68

Đề bài: Vào thế kỉ XIII, đế chế Mông Cổ liên tiếp tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược và thống trị nhiều nước ở khắp lục địa Á – Âu. Quốc gia Đại Việt cũng không nằm ngoài con đường chinh phạt của đế chế này. Quân dân Đại Việt đã chuẩn bị và tổ chức đánh giặc như thế nào? Vì sao Đại Việt lại ba lần giành thắng lợi trước một đế chế lớn như thế?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, em có thể trả lời ngắn gọn:

• Quân dân Đại Việt đã chủ động chuẩn bị kháng chiến, đoàn kết một lòng dưới sự lãnh đạo của nhà Trần và các danh tướng tài ba.
• Đại Việt ba lần giành thắng lợi nhờ: lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộc, ý chí quyết tâm đánh giặc; có kế sách đánh giặc đúng đắn, sáng tạo và có sự lãnh đạo, chỉ huy tài ba của nhà Trần.

1. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông Cổ năm 1258

Câu hỏi 1 mục 1 trang 69

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục và lược đồ hình 1, hãy trình bày những nét chính của cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258.

Lời giải:

Em trình bày theo các mốc thời gian:

• Cuối năm 1257: quân Mông Cổ chuẩn bị xâm lược Đại Việt. Nhà Trần chủ động đề ra kế hoạch đối phó: tăng cường phòng thủ ở biên giới, chuẩn bị lực lượng, vũ khí,…
• Tháng 1 – 1258: 3 vạn quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy, từ Vân Nam tiến vào Đại Việt.
• Vua Trần Thái Tông trực tiếp chỉ huy trận Bình Lệ Nguyên (Phú Thọ). Trước thế giặc mạnh, quân ta tạm rút lui để bảo toàn lực lượng.
• Nhà Trần thi hành kế sách “vườn không nhà trống”: quân Mông Cổ chiếm được Thăng Long nhưng chỉ là một tòa thành trống rỗng.
• Trước tình cảnh khó khăn của quân giặc, nhà Trần mở cuộc tấn công quyết định vào Đông Bộ Đầu (Hà Nội). Quân Mông Cổ thua trận, rút chạy khỏi Thăng Long, đến phủ Quy Hóa (Lào Cai) lại bị dân binh địa phương chặn đánh.
• Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi sau chưa đầy một tháng.

Câu hỏi 2 mục 1 trang 69

Đề bài: Câu nói của Trần Thủ Độ trong tư liệu 1 thể hiện điều gì về tinh thần đánh giặc của quân dân nhà Trần?

Lời giải:

Em đọc Tư liệu 1 (“Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo”) và rút ra nhận xét:

• Câu nói của Trần Thủ Độ thể hiện ý chí quyết tâm đánh giặc đến cùng, sẵn sàng hi sinh thân mình để bảo vệ đất nước.
• Đây cũng là tinh thần chung của quân dân nhà Trần: tinh thần dũng cảm, kiên cường, không sợ hi sinh, một lòng quyết tâm chống ngoại xâm để bảo vệ nền độc lập dân tộc.

2. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên năm 1285

Câu hỏi 1 mục 2 trang 71

Đề bài: Khai thác tư liệu 2, 3, em hãy rút ra điểm chung về tinh thần chiến đấu của vua tôi nhà Trần.

Lời giải:

Em đọc kĩ Tư liệu 2 (quân ta thích chữ “Sát Thát” vào cánh tay, bô lão tại Hội nghị Diên Hồng đồng thanh hô “Đánh!”) và Tư liệu 3 (lời Trần Quốc Tuấn: “Xin bệ hạ chém đầu thần rồi hãy hàng”) để rút ra điểm chung:

• Cả hai tư liệu đều thể hiện tinh thần đoàn kết, ý chí quyết tâm đánh giặc rất cao của vua tôi nhà Trần – từ vua quan, tướng lĩnh đến binh sĩ và nhân dân (kể cả các bô lão).
• Đó là lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần dũng cảm, không sợ hi sinh và quyết không đầu hàng giặc dù trong hoàn cảnh khó khăn nhất.

Câu hỏi 2 mục 2 trang 71

Đề bài: Trình bày tóm tắt những nét chính về diễn biến cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285 trên lược đồ.

Lời giải:

Em trình bày diễn biến theo các mốc thời gian:

a) Chuẩn bị kháng chiến:

• Vua Trần triệu tập Hội nghị Bình Than (Bắc Ninh), mở Hội nghị Diên Hồng (Hà Nội) để bàn kế sách và khẳng định quyết tâm chống giặc.
• Cử Trần Quốc Tuấn làm Quốc công tiết chế – tổng chỉ huy các lực lượng kháng chiến.
• Trần Quốc Tuấn soạn Hịch tướng sĩ để khích lệ tinh thần chiến đấu.
• Nhà Trần tổ chức tập trận lớn ở Đông Bộ Đầu, chia quân đóng giữ những nơi trọng yếu.

b) Diễn biến:

• Tháng 1 – 1285: hơn 50 vạn quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tràn vào Đại Việt. Trần Quốc Tuấn cho lui quân về Vạn Kiếp.
• Nhà Trần tiếp tục thực hiện kế sách “vườn không nhà trống”, rút từ Thăng Long về Thiên Trường (Ninh Bình).
• Quân ta phá vỡ kế hoạch hội quân của Toa Đô (từ Chăm-pa đánh ra) và Thoát Hoan, từng bước làm tiêu hao lực lượng địch.
• Tháng 5 – 1285: quân Trần tổ chức phản công, đánh bại quân giặc ở nhiều nơi như Tây Kết, Hàm Tử (Hưng Yên), Chương Dương (Hà Nội) rồi tiến vào giải phóng Thăng Long.
• Quân giặc phải rút chạy về nước. Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi.

3. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên năm 1287 – 1288

Câu hỏi mục 3 trang 72

Đề bài: Trình bày tóm tắt diễn biến chính của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên năm 1287 – 1288 trên sơ đồ trục thời gian/lược đồ.

Lời giải:

Em trình bày diễn biến theo các mốc thời gian:

• Sau hai lần thất bại, vua Nguyên cử Thoát Hoan tiếp tục chỉ huy 50 vạn quân theo hai đường thủy, bộ tấn công Đại Việt lần thứ ba.
• Đoán được dã tâm của kẻ thù, nhà Trần chủ động chuẩn bị kháng chiến. Vua Trần Nhân Tông hỏi Trần Quốc Tuấn về tình hình, ông trả lời: “Năm nay đánh giặc nhàn”.
• Cuối năm 1287: quân Nguyên ồ ạt tiến vào nước ta. Quân dân nhà Trần chặn đường tiến của giặc đến Thăng Long.
• Trần Khánh Dư chỉ huy quân phục kích đoàn thuyền lương của quân Nguyên, giành thắng lợi tại Vân Đồn – Cửa Lục (Quảng Ninh).
• Đầu năm 1288: quân Nguyên chiếm Thăng Long nhưng vẫn trúng kế “vườn không nhà trống” của nhà Trần. Thoát Hoan quyết định rút quân về nước theo hai đường thủy, bộ.
• Nhà Trần tổ chức phản công, bố trí trận địa mai phục tại cửa sông Bạch Đằng dưới sự chỉ huy trực tiếp của Trần Quốc Tuấn.
• Đầu tháng 4 – 1288: đoàn thuyền của Ô Mã Nhi lọt vào trận địa mai phục đúng lúc nước triều rút nhanh. Thuyền địch bị bãi cọc đâm vỡ, lại bị quân ta dùng kế hỏa công đốt và tiêu diệt. Ô Mã Nhi bị bắt sống.
• Trận Bạch Đằng đại thắng. Cánh quân bộ trên đường rút chạy cũng bị quân dân nhà Trần đánh tan tác.
• Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi.

4. Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

Câu hỏi 1 mục 4 trang 73

Đề bài: Phân tích nguyên nhân thắng lợi của ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên.

Lời giải:

Thắng lợi của ba lần kháng chiến là do các nguyên nhân chính sau:

• Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập tự chủ và quyết tâm đánh giặc của toàn thể quân dân Đại Việt. Trần Quốc Tuấn đã tổng kết: “vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận, cả nước góp sức”.
• Nhà Trần đề ra kế sách đánh giặc đúng đắn và sáng tạo: chủ động chuẩn bị kháng chiến, tránh chỗ mạnh – đánh chỗ yếu, thực hiện kế “vườn không nhà trống”,…
• Các cuộc kháng chiến đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ huy tài ba của vua Trần Thái Tông, Thượng hoàng Trần Thánh Tông, vua Trần Nhân Tông và các danh tướng như Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải,…

Câu hỏi 2 mục 4 trang 73

Đề bài: Nêu ý nghĩa lịch sử của ba lần chiến thắng quân xâm lược Mông – Nguyên.

Lời giải:

Ba lần chiến thắng quân Mông – Nguyên có ý nghĩa lịch sử to lớn:

• Đập tan tham vọng và ý chí xâm lược của quân Mông – Nguyên, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.
• Đánh bại đế chế hùng mạnh nhất thế giới thời bấy giờ, quân dân nhà Trần đã viết tiếp trang sử chống ngoại xâm hào hùng của dân tộc, đóng góp vào truyền thống và nghệ thuật quân sự Việt Nam.
• Để lại những bài học lịch sử quý giá: chăm lo sức dân, củng cố khối đoàn kết dân tộc, phát huy sức mạnh toàn dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
• Góp phần ngăn chặn cuộc xâm lược của quân Nguyên đối với Nhật Bản và các nước ở Đông Nam Á, làm suy yếu đế chế Mông – Nguyên.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 trang 73

Đề bài: Hãy lập và hoàn thành bảng theo mẫu dưới đây về ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên (Cuộc kháng chiến – Kế hoạch kháng chiến – Những chiến thắng tiêu biểu – Kết quả).

Lời giải:

Em dựa vào nội dung đã học để hoàn thành bảng:

Bài 2 trang 73

Đề bài: Từ kiến thức đã học ở bài 13 và bài 14, em hãy đánh giá ngắn gọn về vai trò của các nhân vật lịch sử: Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Nhân Tông đối với nhà Trần và trong các cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên.

Lời giải:

Em đánh giá vai trò của từng nhân vật:

• Trần Thủ Độ:
  • Là người có công lớn trong việc thành lập nhà Trần.
  • Giữ chức Thái sư trong cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất (1258), với câu nói nổi tiếng “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” đã củng cố ý chí quyết tâm chống giặc của vua và quân dân nhà Trần.
• Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại Vương):
  • Là Quốc công tiết chế – tổng chỉ huy các cuộc kháng chiến lần thứ hai và thứ ba.
  • Soạn Hịch tướng sĩ, Binh thư yếu lược để khích lệ tinh thần và huấn luyện quân đội.
  • Trực tiếp chỉ huy trận Bạch Đằng (1288), góp phần quyết định thắng lợi cuối cùng.
• Trần Nhân Tông:
  • Là vị vua trực tiếp lãnh đạo hai cuộc kháng chiến lần thứ hai và thứ ba (1285, 1287 – 1288).
  • Cùng với Triều đình tổ chức Hội nghị Diên Hồng, thể hiện ý chí đoàn kết toàn dân chống giặc.
  • Sau khi nhường ngôi, ông sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, có nhiều đóng góp cho văn hóa dân tộc.

→ Cả ba nhân vật đều là những vị anh hùng dân tộc kiệt xuất, có vai trò to lớn trong sự phát triển của nhà Trần và trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.

Bài 3 trang 73

Đề bài: Chiến thắng của ba lần chống quân xâm lược Mông – Nguyên đã để lại cho chúng ta bài học gì đối với công cuộc bảo vệ Tổ quốc hiện nay?

Lời giải:

Ba lần chiến thắng quân Mông – Nguyên để lại nhiều bài học quý báu cho công cuộc bảo vệ Tổ quốc ngày nay:

• Bài học về sức mạnh đại đoàn kết dân tộc: phải biết phát huy tinh thần đoàn kết toàn dân, “vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận, cả nước góp sức”.
• Bài học về chăm lo sức dân: phải dựa vào dân, lấy dân làm gốc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
• Bài học về sự chủ động: luôn cảnh giác, chủ động chuẩn bị lực lượng để sẵn sàng đối phó với mọi tình huống.
• Bài học về nghệ thuật quân sự sáng tạo: biết phát huy điểm mạnh của mình, tận dụng địa hình, địa thế; “lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh”.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn