Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 90
Đề bài: Trong giai đoạn từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI, vùng đất phía Nam của Đại Việt bao gồm những phần lãnh thổ nào thuộc Việt Nam hiện nay? Vùng đất đó đã phát triển ra sao trước khi sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt?
Lời giải:
Đây là câu hỏi mở đầu, em có thể trả lời ngắn gọn:
- Vùng đất phía Nam của Đại Việt giai đoạn này bao gồm lãnh thổ Vương quốc Chăm-pa (khu vực miền Trung Việt Nam ngày nay) và vùng đất Nam Bộ.
- Trước khi sáp nhập vào Đại Việt, Chăm-pa đã phát triển với nhiều thành tựu về kinh tế (thương mại biển, thủ công nghiệp) và văn hóa (kiến trúc đền tháp, ca múa nhạc); còn vùng đất Nam Bộ thì kinh tế chậm phát triển, cư dân thưa vắng, vẫn giữ nhiều nét văn hóa từ thời Phù Nam.
1. Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI
a) Tình hình chính trị
Câu hỏi mục 1a trang 92
Đề bài: Giới thiệu những nét cơ bản về tình hình chính trị của Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI.
Lời giải:
Em đọc nội dung mục 1a và bảng khái quát, trình bày theo các giai đoạn:
- Năm 988: một quý tộc người Chăm đã lập ra Vương triều Vi-giay-a, mở ra một thời kì phát triển mới. Kinh đô chuyển về Vi-giay-a (còn gọi là Đồ Bàn, thuộc xã An Nhơn, tỉnh Gia Lai ngày nay).
- 988 – 1220: Chăm-pa gặp nhiều khó khăn do chiến tranh với Chân Lạp và xung đột với Đại Việt.
- Năm 1069, vua Chăm-pa cắt ba châu Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh (đều thuộc Quảng Trị ngày nay) cho Đại Việt.
- “Cuộc chiến tranh một trăm năm” (khoảng 1113 – 1220) khiến Chăm-pa hai lần bị Chân Lạp chiếm đóng.
- 1220 – 1353: thời kì thịnh đạt nhất của Vương triều Vi-giay-a. Chăm-pa thoát khỏi ách đô hộ của Chân Lạp, củng cố chính quyền, mở rộng và thống nhất lãnh thổ.
- Cuối thế kỉ XIV – 1471: Vương triều Vi-giay-a lâm vào khủng hoảng, suy yếu rồi sụp đổ.
- 1471 – đầu thế kỉ XVI: lãnh thổ Chăm-pa bị thu hẹp và chia thành nhiều tiểu quốc khác nhau.
b) Tình hình kinh tế, văn hóa
Câu hỏi 1 mục 1b trang 93
Đề bài: Nêu những hoạt động kinh tế chủ yếu của Vương quốc Chăm-pa. Hoạt động nào khiến em ấn tượng nhất? Vì sao?
Lời giải:
a) Các hoạt động kinh tế chủ yếu của Chăm-pa:
- Nông nghiệp: giữ vai trò chủ yếu. Người Chăm tiếp tục phát triển các kĩ thuật đào kênh, đắp đập thủy lợi.
- Khai thác lâm thổ sản: trầm hương, long não, sừng tê giác, ngà voi, hồ tiêu,…
- Đánh bắt hải sản: là nghề quan trọng của cư dân.
- Thương mại đường biển: phát triển mạnh mẽ với nhiều hải cảng được mở rộng như Đại Chiêm (Đà Nẵng), Tân Châu (Gia Lai),…
- Thủ công nghiệp: sản xuất gốm, dệt vải, chế tác đồ trang sức, đóng thuyền,… Xuất hiện nhiều lò gốm nổi tiếng như Gò Sành, Trường Cửu, Gò Cây Me (Gia Lai).
b) Hoạt động ấn tượng nhất: (gợi ý)
- Em ấn tượng nhất với hoạt động thương mại đường biển của Chăm-pa.
- Lí do: Chăm-pa đã trở thành điểm dừng chân của thương nhân, nhà hàng hải nổi tiếng thế giới (như Mác-cô Pô-lô), được mô tả là một vương quốc xinh đẹp và giàu có. Điều này cho thấy nền kinh tế Chăm-pa rất phát triển và hội nhập sớm với thế giới.
Câu hỏi 2 mục 1b trang 93
Đề bài: Trình bày những nét chính về văn hóa ở Chăm-pa từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI.
Lời giải:
Văn hóa Chăm-pa thời kì này có nhiều nét đặc sắc:
- Tôn giáo – tín ngưỡng:
- Hin-đu giáo chiếm vị trí quan trọng nhất, chủ yếu thờ thần Si-va.
- Phật giáo tiếp tục có những bước phát triển.
- Tín ngưỡng phồn thực được phổ biến rộng rãi trong đời sống cư dân.
- Chữ viết: chữ Chăm không ngừng được cải tiến và hoàn thiện.
- Kiến trúc, điêu khắc: nổi tiếng nhất là các đền tháp được xây bằng gạch nung và trang trí phù điêu, như cụm đền tháp Dương Long (Gia Lai), tháp Bà Pô-na-ga, tháp Pô Klong Ga-rai (Khánh Hòa).
- Ca múa nhạc: sử dụng các nhạc cụ như trống, kèn Sa-ra-na,… Vũ điệu nổi tiếng có múa lụa, múa quạt, đặc biệt là vũ điệu Áp-sa-ra.
2. Lược sử vùng đất Nam Bộ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI
a) Tình hình chính trị
Câu hỏi mục 2a trang 94
Đề bài: Hãy cho biết những nét chính về tình hình chính trị vùng đất Nam Bộ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI.
Lời giải:
Em trình bày theo các ý chính:
- Sau khi Vương quốc Phù Nam sụp đổ (khoảng đầu thế kỉ VII), vùng đất Nam Bộ danh nghĩa bị đặt dưới quyền cai trị của Chân Lạp.
- Trên thực tế, Triều đình Chân Lạp ở Ăng-co gặp nhiều khó khăn, hầu như không thể quản lí được vùng đất này. Việc cai trị phải giao cho những người thuộc dòng dõi vua Phù Nam.
- Từ cuối thế kỉ XIV, Chân Lạp phải lo đối phó với các cuộc tấn công của quân Xiêm, càng không có khả năng kiểm soát trực tiếp vùng đất Nam Bộ.
- Từ sau thế kỉ X, khu vực Nam Bộ chịu ảnh hưởng nặng nề bởi điều kiện tự nhiên thay đổi (đất đai bị ngấm mặn) → cư dân rất thưa vắng.
- Vài thế kỉ sau, có những nhóm lưu dân người Việt đến khẩn hoang, lập ra những làng người Việt đầu tiên ở Mô Xoài (Bà Rịa – Vũng Tàu, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh) và Đồng Nai.
b) Tình hình kinh tế và văn hóa
Câu hỏi mục 2b trang 94
Đề bài: Hãy nêu những nét chính về tình hình kinh tế, văn hóa của vùng đất Nam Bộ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI.
Lời giải:
a) Về kinh tế:
- Cư dân tập trung tại những vùng đất cao về phía tây, tụ cư thành những xóm làng.
- Kinh tế chủ yếu dựa vào canh tác lúa nước, kết hợp với chăn nuôi gia súc, gia cầm, đánh bắt thủy hải sản.
- Làm các nghề thủ công và buôn bán nhỏ.
- Thương nghiệp không còn phát triển như thời Phù Nam.
b) Về văn hóa:
- Ảnh hưởng của văn minh Ăng-co ở vùng Nam Bộ không đậm nét.
- Người dân vẫn giữ nhiều truyền thống văn hóa từ thời Phù Nam, đồng thời tiếp xúc và chịu ảnh hưởng của các nền văn hóa trong khu vực.
- Hin-đu giáo, Phật giáo và các tín ngưỡng dân gian tiếp tục được duy trì.
- Đời sống vật chất và tinh thần phản ánh một nền văn hóa bình dân của cư dân vùng khí hậu nóng ẩm và sông nước.
Luyện tập và Vận dụng
Bài 1 trang 94
Đề bài: Liên hệ với kiến thức đã học ở lớp 6, hãy so sánh: a) Tình hình kinh tế Chăm-pa giai đoạn từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI với giai đoạn từ thế kỉ II đến đầu thế kỉ X. b) Những nét chính về tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa giữa Vương quốc Phù Nam (trước thế kỉ VII) và vùng đất Nam Bộ trong giai đoạn từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI.
Lời giải:
a) So sánh kinh tế Chăm-pa hai giai đoạn:
| Tiêu chí | Thế kỉ II – đầu thế kỉ X | Thế kỉ X – đầu thế kỉ XVI |
|---|---|---|
| Nông nghiệp | Trồng lúa nước, phát triển thủy lợi. | Tiếp tục phát triển, đẩy mạnh kĩ thuật đào kênh, đắp đập thủy lợi. |
| Thủ công nghiệp | Có các nghề truyền thống (gốm, dệt, đóng thuyền). | Phát triển mạnh hơn, xuất hiện nhiều lò gốm nổi tiếng (Gò Sành, Trường Cửu,…). |
| Thương nghiệp | Buôn bán đường biển với các nước. | Phát triển mạnh mẽ hơn, mở rộng nhiều hải cảng (Đại Chiêm, Tân Châu). |
→ Kinh tế Chăm-pa giai đoạn X – XVI phát triển toàn diện và mạnh mẽ hơn so với giai đoạn trước.
b) So sánh Vương quốc Phù Nam (trước thế kỉ VII) và vùng đất Nam Bộ (X – XVI):
| Tiêu chí | Vương quốc Phù Nam | Vùng đất Nam Bộ (X – XVI) |
|---|---|---|
| Chính trị | Có nhà nước độc lập, hùng mạnh, từng là đế chế ở Đông Nam Á. | Không có nhà nước riêng; danh nghĩa thuộc Chân Lạp nhưng không bị quản lí. |
| Kinh tế | Phát triển toàn diện, đặc biệt thương nghiệp đường biển sầm uất (cảng Óc Eo). | Lạc hậu: canh tác lúa nước, chăn nuôi, thủ công nhỏ; thương nghiệp không phát triển. |
| Văn hóa | Văn hóa rực rỡ, ảnh hưởng tôn giáo Ấn Độ rõ nét. | Giữ truyền thống Phù Nam, mang tính văn hóa bình dân. |
Bài 2 trang 94
Đề bài: Dựa vào kiến thức đã học, em hãy lí giải về những nguyên nhân khiến trong một thời kì dài, Triều đình Chân Lạp không thể quản lí và kiểm soát được vùng đất Nam Bộ.
Lời giải:
Triều đình Chân Lạp không thể quản lí được vùng đất Nam Bộ trong một thời kì dài do các nguyên nhân chính sau:
- Khoảng cách địa lí xa xôi: Triều đình Chân Lạp đóng ở Ăng-co (Cam-pu-chia ngày nay) cách xa vùng Nam Bộ, khó kiểm soát trực tiếp.
- Triều đình Chân Lạp gặp nhiều khó khăn nội bộ, không đủ khả năng quản lí; phải giao việc cai trị cho những người thuộc dòng dõi vua Phù Nam.
- Từ cuối thế kỉ XIV, Chân Lạp phải lo đối phó với các cuộc tấn công của quân Xiêm, càng không có thời gian và lực lượng để kiểm soát Nam Bộ.
- Điều kiện tự nhiên khó khăn: đất đai bị ngấm mặn, sản xuất nông nghiệp khó khăn, cư dân thưa vắng → không có động lực để Chân Lạp tập trung quản lí.
Bài 3 trang 94
Đề bài: Sưu tầm tư liệu từ sách, báo và internet để viết một đoạn văn giới thiệu về một di tích đền tháp Chăm-pa được xây dựng trong giai đoạn từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI. Theo em, cần phải làm gì để bảo vệ và phát huy giá trị của di tích đó?
Lời giải:
Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm và viết bài. Gợi ý một số di tích có thể chọn:
- Tháp Pô Klong Ga-rai (Khánh Hòa)
- Tháp Bà Pô-na-ga (Khánh Hòa)
- Cụm đền tháp Dương Long (Gia Lai)
Đoạn văn mẫu giới thiệu về tháp Pô Klong Ga-rai:
Tháp Pô Klong Ga-rai là một di tích đền tháp Chăm-pa nổi tiếng, hiện nằm ở phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa. Tháp được xây dựng vào khoảng cuối thế kỉ XIII – đầu thế kỉ XIV, thờ vua Pô Klong Ga-rai – một vị vua được người Chăm tôn sùng. Cụm di tích gồm ba tháp được xây bằng gạch nung, trang trí với những phù điêu tinh xảo, thể hiện tài năng kiến trúc và điêu khắc xuất sắc của người Chăm. Đặc biệt, người Chăm xưa đã sử dụng một kĩ thuật bí ẩn để kết dính các viên gạch mà không cần dùng vữa, khiến tháp đứng vững qua hàng nghìn năm. Đây là một trong những di tích quan trọng phản ánh nền văn hóa Chăm-pa rực rỡ.
Để bảo vệ và phát huy giá trị của di tích, chúng ta cần: (1) tuyên truyền, giáo dục mọi người nâng cao ý thức giữ gìn di sản; (2) không vẽ bậy, không phá hoại di tích khi tham quan; (3) hỗ trợ công tác trùng tu, bảo tồn thường xuyên; (4) phát triển du lịch văn hóa gắn với di tích để giới thiệu giá trị di sản đến đông đảo du khách trong và ngoài nước.
(Người kiểm duyệt, ra đề) Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2 Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn
Thầy Võ Thành Luận