1. Đô thị và sự hình thành các nền văn minh cổ đại

a) Đô thị và các nền văn minh cổ đại phương Đông

Câu hỏi mục 1a trang 171

Đề bài:

• Hãy nêu và phân tích những điều kiện địa lí và lịch sử dẫn đến sự hình thành các đô thị ở phương Đông thời cổ đại.
• Các đô thị cổ ở phương Đông có vai trò như thế nào trong sự hình thành và phát triển các nền văn minh cổ đại?

Lời giải:

a) Những điều kiện địa lí và lịch sử dẫn đến sự hình thành các đô thị ở phương Đông cổ đại:

• Điều kiện địa lí: Từ khoảng thiên niên kỉ IV TCN đến thiên niên kỉ III TCN, trên lưu vực các dòng sông lớn ở châu Phi và châu Á như sông Nin (Ai Cập), sông Ti-gơ-rơ và Ơ-phơ-rát (Lưỡng Hà), sông Ấn, sông Hằng (Ấn Độ),… có đồng bằng màu mỡ, phì nhiêu thuận lợi cho cư dân tập trung sinh sống.
• Điều kiện lịch sử:
  • Cư dân canh tác nông nghiệp, chăn nuôi gia súc, dệt vải, làm đồ gốm,…
  • Sản xuất phát triển → dân số tăng lên → các khu định cư nhỏ mở rộng thành các khu dân cư đông đúc và có sự phân công lao động.
  • Từ đó, hình thành các đô thị cổ đại như Ba-bi-lon (Lưỡng Hà), Mem-phít (Ai Cập), Mô-hen-giô Đa-rô (Ấn Độ),…

b) Vai trò của các đô thị cổ phương Đông:

• Là trung tâm hành chính, quân sự, đầu mối kinh tế và giao thông của các quốc gia cổ đại.
• Các đô thị cổ gắn liền với sự hưng thịnh và suy tàn của các nền văn minh đầu tiên ở phương Đông.

b) Đô thị và các nền văn minh Hy Lạp, La Mã cổ đại

Câu hỏi mục 1b trang 172

Đề bài:

• Khai thác tư liệu 1 và thông tin trong mục, hãy cho biết điều kiện địa lí và lịch sử có ảnh hưởng như thế nào đến sự hình thành các đô thị ở Hy Lạp và La Mã cổ đại.
• Đô thị ở Hy Lạp và La Mã cổ đại có vai trò như thế nào đối với sự phát triển của các nền văn minh cổ đại ở châu Âu?

Lời giải:

a) Ảnh hưởng của điều kiện địa lí và lịch sử đến sự hình thành các đô thị Hy Lạp, La Mã cổ đại:

• Điều kiện địa lí:
  • Đất đai khô cằn, chỉ thích hợp trồng cây lâu năm → không thuận lợi cho nông nghiệp.
  • Tuy nhiên, có nhiều vũng, vịnh thuận lợi cho việc hình thành các hải cảng. Chính những hải cảng này đã trở thành trung tâm của các đô thị.
  • Có nhiều mỏ khoáng sản (ví dụ: A-ten có nhiều mỏ sắt, mỏ bạc).
• Điều kiện lịch sử: Do sống gần biển và có nhiều khoáng sản, cư dân ở đây sớm phát triển mạnh hoạt động buôn bán hàng hải và sản xuất thủ công nghiệp. Ví dụ cảng Pi-rê ở A-ten đã trở thành trung tâm thương mại lớn nhất của thế giới cổ đại.

b) Vai trò của các đô thị Hy Lạp, La Mã cổ đại:

• Là trung tâm kinh tế, chính trị của nhà nước.
• Đặt nền tảng cho sự hình thành và phát triển của các nền văn minh phương Tây:
  • Văn minh Hy Lạp, La Mã dựa trên sự phát triển của nền kinh tế công thương nghiệp.
  • Không khí dân chủ tại các đô thị tạo điều kiện cho những sáng tạo về văn học, nghệ thuật, triết học, khoa học – kĩ thuật,… nảy nở.
• Nhiều thành tựu văn hóa rực rỡ còn được bảo tồn và phát huy giá trị đến tận ngày nay.

2. Các đô thị châu Âu thời trung đại và vai trò của giới thương nhân

Câu hỏi mục 2 trang 174

Đề bài:

• Phân tích điều kiện dẫn đến sự ra đời các đô thị trung đại ở Tây Âu.
• Khai thác tư liệu 2 và thông tin trong mục, cho biết tầng lớp thương nhân có vai trò như thế nào đối với các đô thị trung đại ở châu Âu.

Lời giải:

a) Điều kiện dẫn đến sự ra đời các đô thị trung đại ở Tây Âu:

• Từ thế kỉ XI, sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp trong các lãnh địa phong kiến có nhiều biến đổi.
• Một số thợ thủ công đã tìm cách trốn khỏi lãnh địa hoặc dùng tiền để chuộc lại tự do.
• Họ tìm đến những nơi đông dân cư, gần nguồn nguyên liệu, nơi giao nhau của các trục đường chính,… nhóm nhau lại để cùng sản xuất, buôn bán → các đô thị hình thành.
• Bên cạnh đó, còn có những đô thị do lãnh chúa, Giáo hội xây dựng hoặc được phục hồi từ những đô thị cổ đại (ví dụ: Pa-ri được phục hồi từ thành phố La Mã).

b) Vai trò của tầng lớp thương nhân đối với các đô thị trung đại châu Âu:

• Trong các đô thị, tầng lớp thương nhân dần đông hơn và có vai trò ngày càng to lớn.
• Thương nhân thành lập các hội buôn (thương hội) để bảo vệ lợi ích buôn bán.
• Hằng năm, họ tổ chức các hội chợ để trao đổi hàng hóa (ví dụ: hội chợ Săm-pa-nho có thương nhân từ I-ta-li-a, Pháp, Tây Ban Nha đến giao thương).
• Tại các hội chợ xuất hiện các quầy đổi tiền – chính là tiền thân của các ngân hàng sau này.
• Hoạt động của thương nhân và thương hội đã:
  • Thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển.
  • Làm tan rã dần nền kinh tế tự nhiên, đóng kín trong các lãnh địa trước đây.
  • Việc buôn bán giữa các nước ngày càng sôi động, đặc biệt quanh vùng Địa Trung Hải.
• Thương nhân là những người thích khám phá, ham hiểu biết, làm giàu, nên họ phản đối văn hóa phong kiến lỗi thời và đòi hỏi xây dựng nền văn hóa mới → từ đó phong trào Văn hóa Phục hưng nảy nở.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 (Luyện tập) trang 174

Đề bài: Những điều kiện địa lí và lịch sử dẫn đến sự hình thành các đô thị phương Đông và phương Tây cổ đại có những điểm gì khác nhau?

Lời giải:

Em so sánh các đô thị phương Đông và phương Tây cổ đại theo bảng sau:

→ Có thể thấy: đô thị phương Đông hình thành dựa trên nền nông nghiệp ven sông, còn đô thị phương Tây hình thành dựa trên thương mại và thủ công nghiệp ven biển.

Bài 2 (Luyện tập) trang 174

Đề bài: Dựa vào kiến thức đã học và hiểu biết của bản thân, hãy nêu ví dụ về sự phát triển hay suy tàn của một nền văn minh thời cổ đại gắn liền với sự thịnh vượng hay suy tàn của đô thị.

Lời giải:

Em có thể chọn một ví dụ để trình bày. Dưới đây là gợi ý về nền văn minh sông Ấn:

Nền văn minh sông Ấn (khoảng 2 800 năm đến 1 800 năm TCN) còn được gọi là văn minh Ha-ráp-pa và Mô-hen-giô Đa-rô, theo tên của hai thành thị cổ được xây dựng ở ven bờ sông Ấn. Khi hai thành thị này còn thịnh vượng, đó cũng là thời kì văn minh sông Ấn rực rỡ với nhiều thành tựu nổi bật về quy hoạch đô thị, kiến trúc, thương mại,… Tuy nhiên, khi hai thành thị Ha-ráp-pa và Mô-hen-giô Đa-rô suy tàn, thời kì văn minh sông Ấn rực rỡ cũng khép lại. Điều này cho thấy sự phát triển của một nền văn minh cổ đại gắn liền chặt chẽ với sự thịnh vượng hay suy tàn của các đô thị.

Bài 3 (Vận dụng) trang 174

Đề bài: Theo em, sự phát triển của đô thị châu Âu thời trung đại gắn liền với vai trò của tầng lớp thương nhân có ý nghĩa đối với sự phát triển của các quốc gia ngày nay không? Vì sao?

Lời giải:

Theo em, sự phát triển của đô thị châu Âu thời trung đại gắn liền với vai trò của tầng lớp thương nhân vẫn có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển của các quốc gia ngày nay.

Vì:

• Tầng lớp thương nhân thời trung đại đã chứng minh rằng hoạt động thương mại và kinh tế hàng hóa là động lực quan trọng thúc đẩy đô thị và xã hội phát triển. Đây vẫn là một bài học quý giá cho các quốc gia ngày nay.
• Các tổ chức của thương nhân thời đó như thương hội, hội chợ, quầy đổi tiền chính là tiền thân của những hình thức kinh tế hiện đại như doanh nghiệp, hội chợ thương mại quốc tế và ngân hàng.
• Sự phát triển của các đô thị gắn với thương mại đã thúc đẩy giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các quốc gia – đây cũng chính là xu thế toàn cầu hóa ngày nay.
• Ngày nay, các quốc gia (trong đó có Việt Nam) đều coi trọng phát triển kinh tế tư nhân, doanh nghiệp, thương mại quốc tế,… để xây dựng nền kinh tế hiện đại và hội nhập với thế giới.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn