I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

• Nguyễn Dữ (chưa rõ năm sinh và năm mất), sống vào khoảng thế kỉ XVI.
• Quê ở tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng.
• Thi đỗ cử nhân thời Lê – Mạc nhưng chỉ làm quan chưa đầy một năm, sau đó từ quan, về quê sống ẩn dật trọn đời.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên được trích từ tập Truyền kì mạn lục (Ghi chép tuỳ hứng những chuyện kì lạ) của Nguyễn Dữ, sáng tác vào khoảng nửa đầu thế kỉ XVI.
• Đặc điểm tập truyện:
  • Viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện.
  • Văn xuôi xen lẫn thơ, ca, từ, biền văn; cuối mỗi truyện đều có lời bình.
  • Được đánh giá là đỉnh cao của thể loại truyền kì Việt Nam thời trung đại.
• Thể loại: truyện truyền kì.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “vung tay không cần gì cả”): giới thiệu nhân vật Tử Văn và hành động dũng cảm đốt đền.
  • Phần 2 (tiếp đến “sai lính đưa Tử Văn về”): cuộc đấu tranh, vạch mặt gian tà của Tử Văn dưới Minh ti.
  • Phần 3 (còn lại): Tử Văn nhận chức Phán sự đền Tản Viên và lời bình của tác giả.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Bạn có thích đọc những truyện kể chứa đựng các yếu tố kì ảo không? Vì sao?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 (Có): Em rất thích đọc những truyện có yếu tố kì ảo. Vì các yếu tố ấy đưa em vào một thế giới mới mẻ, đầy sức tưởng tượng — nơi có thần linh, ma quỷ, phép thuật — làm câu chuyện trở nên li kì, hấp dẫn. Đồng thời, yếu tố kì ảo thường gửi gắm những bài học sâu sắc về cuộc sống mà cách kể thông thường khó truyền tải.
• Cách 2 (Có nhưng có lựa chọn): Em thích đọc truyện có yếu tố kì ảo nhưng phải có ý nghĩa, có thông điệp. Em không hứng thú với những truyện chỉ kể về điều hoang đường vô bổ. Yếu tố kì ảo hay là khi nó giúp làm nổi bật vẻ đẹp của nhân vật, gửi gắm ước mơ về công lí, lẽ phải.
• Cách 3 (Không thích lắm): Em không quá thích vì những chi tiết kì ảo đôi khi xa rời thực tế, khó tin. Em thích đọc truyện gần gũi với đời thường hơn. Tuy nhiên, em vẫn công nhận sức hấp dẫn của các tác phẩm kì ảo nổi tiếng.

Câu 2: Trong cuộc sống hằng ngày, đôi khi chúng ta phải chứng kiến hoặc trải qua những sự việc ngang trái, bất công. Lúc đó, bạn cảm thấy như thế nào và mong muốn điều gì?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Khi chứng kiến điều ngang trái, em cảm thấy bức xúc, phẫn nộ. Em mong muốn có những người dám đứng lên đấu tranh để bảo vệ lẽ phải, mong xã hội có pháp luật công bằng và những con người ngay thẳng dám bênh vực kẻ yếu.
• Cách 2: Em cảm thấy buồn và bất lực khi thấy bất công. Em mong muốn bản thân có đủ dũng khí để lên tiếng, đồng thời mong xã hội có nhiều người tử tế, biết cảm thông và sẵn sàng giúp đỡ người chịu thiệt thòi.
• Cách 3: Em cảm thấy day dứt và tự nhủ phải sống ngay thẳng. Em mong cái xấu, cái ác phải bị trừng trị, người tốt được đền đáp xứng đáng — như mong ước muôn đời của con người về công lí.

III. Trong khi đọc

1. Chú ý lời giới thiệu về nhân vật Tử Văn

• Tên: Ngô Tử Văn, tên là Soạn.
• Quê quán: huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh).
• Tính cách: “khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được”; vùng Bắc người ta vẫn khen là một người cương trực.

→ Cách giới thiệu trực tiếp, ngắn gọn theo lối truyền thống, dùng từ ngữ mang tính khẳng định, gây ấn tượng mạnh về tính cách nhân vật ngay từ đầu.

2. Tử Văn có những suy nghĩ, cảm xúc gì khi nghe câu chuyện của Thổ công?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Tử Văn cảm thấy bất bình, phẫn nộ trước hành vi gian trá của viên Bách hộ họ Thôi — kẻ đã chiếm đền, giả mạo danh tính, hại Thổ công và quấy nhiễu dân lành. Đồng thời, chàng cảm thông với Thổ công và tin tưởng vào việc làm chính nghĩa của mình.
• Cách 2: Tử Văn vừa ngạc nhiên (vì không ngờ có chuyện oan ức như vậy), vừa căm phẫn trước tên tướng giặc gian ác. Chàng còn lo lắng nên hỏi lại Thổ công: “Hắn có thực là tay hung hãn, có thể gieo vạ cho tôi không?” — chứng tỏ Tử Văn không liều lĩnh, mà bình tĩnh, sáng suốt.
• Cách 3: Tử Văn cảm thấy quyết tâm hơn bao giờ hết. Câu chuyện của Thổ công càng khẳng định việc đốt đền là đúng đắn. Chàng sẵn sàng đối mặt với hung thần, không hề run sợ.

3. Dự đoán kết quả cuộc đấu tranh của Tử Văn dưới cõi âm

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em dự đoán Tử Văn sẽ thắng kiện. Vì chàng là người ngay thẳng, có chính nghĩa, lại được Thổ công mách bảo cách đối phó. Truyện truyền kì thường có kết thúc cái thiện thắng cái ác.
• Cách 2: Em dự đoán cuộc đấu tranh sẽ rất căng thẳng: ban đầu Tử Văn có thể bị bất lợi vì Diêm Vương nghe lời tên tướng giặc, nhưng cuối cùng chàng sẽ thắng nhờ sự thật và bằng chứng từ đền Tản Viên.

4. Sự việc nào có tác dụng xoay chuyển tình thế của cuộc xử án?

Sự việc xoay chuyển tình thế là khi Tử Văn đề nghị Diêm Vương cho tư giấy đến đền Tản Viên để lấy chứng thực. Lời đề nghị này khiến tên tướng giặc bắt đầu sợ hãi, quỳ xuống xin tha, đồng thời khiến Diêm Vương sinh nghi và sai người đi xác minh. Khi sự thật được làm sáng tỏ đúng như lời Tử Văn, kẻ gian bị trừng trị, Tử Văn được minh oan.

5. Diễn biến và kết quả cuộc đấu tranh của Tử Văn có giống như suy đoán của bạn không?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em đã đoán đúng. Tử Văn đã thắng kiện nhờ sự cứng cỏi và bằng chứng từ đền Tản Viên. Tên tướng giặc bị bỏ vào ngục Cửu U, Tử Văn được Diêm Vương khen thưởng.
• Cách 2: Diễn biến giống như em đoán nhưng kết quả còn vượt mong đợi: Tử Văn không chỉ thắng kiện mà còn được chia phần xôi lợn cúng tế, sau đó được tiến cử làm Phán sự đền Tản Viên — một phần thưởng cao quý.

6. Vì sao Tử Văn đồng ý nhận chức Phán sự đền Tản Viên?

• Đây là chức vụ cao quý trông coi việc xử án, phù hợp với người ngay thẳng, yêu công lí như Tử Văn.
• Thổ công khuyên “người ta sống ở đời… miễn là chết đi còn được tiếng về sau” — Tử Văn nhận lời để lưu danh, sống có ý nghĩa.
• Đây cũng là cách Tử Văn tiếp tục bảo vệ lẽ phải, công lí ngay cả khi đã sang thế giới bên kia.

7. Ai là người đưa ra lời bình? Nội dung chính của lời bình là gì?

• Người đưa ra lời bình: tác giả Nguyễn Dữ.
• Nội dung chính:
  • Khẳng định kẻ sĩ phải cứng cỏi, ngay thẳng, không nên vì sợ gặp tai vạ mà “đổi cứng ra mềm”.
  • Ca ngợi Ngô Tử Văn — một kẻ áo vải nhưng dám đốt đền tà, chống lại yêu ma, làm việc “hơn cả thần và người”, xứng đáng được giữ chức vị ở Minh ti.
  • Gửi gắm bài học: kẻ sĩ không nên kiêng sợ sự cứng cỏi.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Xác định người kể chuyện trong Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên. Những lời kể nào giúp bạn có được sự hình dung ban đầu về tính cách của nhân vật Tử Văn?

• Người kể chuyện: ngôi thứ ba — không trực tiếp tham gia vào câu chuyện, đứng ngoài quan sát và đánh giá khách quan.
• Những lời kể giúp hình dung ban đầu về tính cách Tử Văn:
  • “Chàng vốn khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được.”
  • “Vùng Bắc người ta vẫn khen là một người cương trực.”
  • “Tử Văn rất tức giận, một hôm tắm gội sạch sẽ, khấn trời, rồi châm lửa đốt đền.”
  • “Mọi người đều lắc đầu lè lưỡi, lo sợ thay cho Tử Văn, nhưng chàng vẫn vung tay không cần gì cả.”

→ Cách giới thiệu trực tiếp, ngắn gọn, dùng những từ ngữ mang tính khẳng định, cho thấy Tử Văn là người cương trực, dũng cảm, khảng khái, nóng nảy với cái ác.

Câu 2: Nêu các sự kiện chính của câu chuyện. Các sự kiện đó được trình bày theo trình tự nào?

a) Các sự kiện chính:

1. Ngô Tử Văn — kẻ sĩ cương trực — đốt đền tà mà tên tướng giặc họ Thôi chiếm cứ.
2. Sau khi đốt đền, Tử Văn bị bệnh nặng; gặp hồn ma tên Bách hộ họ Thôi doạ kiện xuống Minh ti.
3. Gặp Thổ công đến báo tin và mách bảo cách đối phó.
4. Bị quỷ sứ bắt xuống Minh ti, đối chất với Diêm Vương.
5. Tử Văn thắng kiện: tên tướng giặc bị bỏ vào ngục Cửu U, Thổ công được trả lại đền.
6. Tử Văn nhận chức Phán sự đền Tản Viên, không bệnh mà mất; người đời sau gặp Tử Văn ngồi trên “xe quan Phán sự”.

b) Trình tự sắp xếp: Các sự kiện được trình bày theo trình tự thời gian (trật tự tuyến tính), sự kiện trước là nguyên nhân, sự kiện sau là kết quả, có quan hệ nhân – quả chặt chẽ.

Câu 3: Tóm tắt diễn biến câu chuyện xử án. Chỉ ra các yếu tố góp phần làm nên chiến thắng của Tử Văn trong phiên toà. Theo bạn, yếu tố nào đóng vai trò quyết định trong chiến thắng đó?

a) Diễn biến cuộc xử án:

b) Các yếu tố góp phần làm nên chiến thắng:

• Sự cứng cỏi, ngay thẳng, không khiếp sợ của Tử Văn trước Diêm Vương đầy uy quyền.
• Sự giúp đỡ của Thổ công — chỉ rõ sự thật, mách cách xin tư giấy đến đền Tản Viên.
• Bằng chứng xác thực từ đền Tản Viên đúng với lời khai của Tử Văn.
• Sự công minh của Diêm Vương khi cho người đi xác minh.

c) Yếu tố quyết định: Theo em, yếu tố quyết định là sự cứng cỏi, niềm tin vào lẽ phải của chính Ngô Tử Văn. Bởi nếu chàng không kiên cường, không dám đối mặt với Diêm Vương, không đề nghị xin tư giấy đến đền Tản Viên thì dù có bằng chứng cũng không thể đưa ra ánh sáng. Chính bản lĩnh của Tử Văn là chìa khoá mở ra chiến thắng.

Câu 4: Nhân vật Tử Văn được khắc hoạ chủ yếu qua những chi tiết nào? Chọn phân tích một số chi tiết tiêu biểu, từ đó nhận xét khái quát về tính cách nhân vật này.

a) Các chi tiết khắc hoạ nhân vật Tử Văn:

• Lời giới thiệu trực tiếp: “khảng khái, nóng nảy”, “cương trực”.
• Hành động đốt đền: tắm gội sạch sẽ, khấn trời rồi châm lửa; “vung tay không cần gì cả” khi mọi người sợ hãi.
• Thái độ với hồn ma tên tướng giặc: mặc kệ những lời đe doạ, “vẫn cứ ngồi ngất ngưởng tự nhiên”.
• Thái độ với Thổ công: lắng nghe, hỏi kĩ tình hình, ghi nhớ lời dặn.
• Trước Diêm Vương: “tâu trình đầu đuôi… lời rất cứng cỏi, không chịu nhún nhường chút nào”.
• Khi nhận chức Phán sự: vui vẻ nhận lời, thu xếp việc nhà rồi “không bệnh mà mất”.

b) Phân tích một số chi tiết tiêu biểu:

• Chi tiết đốt đền: Tử Văn tắm gội sạch sẽ, khấn trời trước khi đốt — cho thấy chàng hành động vì chính nghĩa, có sự thận trọng, không liều lĩnh. Hành động “vung tay không cần gì cả” trong khi mọi người sợ hãi thể hiện sự dũng cảm, bản lĩnh phi thường.
• Chi tiết đối chất với Diêm Vương: Khi bị quát mắng, Tử Văn vẫn “lời rất cứng cỏi, không chịu nhún nhường chút nào” — đây là đỉnh điểm cho thấy chàng là người ngay thẳng, kiên cường, không sợ uy quyền, đặt công lí lên trên tính mạng.

c) Nhận xét khái quát về tính cách:

Ngô Tử Văn là một kẻ sĩ cương trực, dũng cảm, khảng khái, yêu chính nghĩa, sẵn sàng đấu tranh chống lại cái ác đến cùng. Bên cạnh đó, chàng còn bình tĩnh, sáng suốt, giàu tinh thần dân tộc (dám đốt đền của tên tướng giặc phương Bắc, bảo vệ thổ thần nước Việt).

Câu 5: Sáng tạo chi tiết người đi đường gặp Tử Văn ngồi trên “xe quan Phán sự” và việc người đời sau truyền nhau về “nhà quan Phán sự”, tác giả muốn nhấn mạnh điều gì?

Qua chi tiết sáng tạo này, tác giả muốn nhấn mạnh:

• Khẳng định sự bất tử của chính nghĩa: người làm việc vì lẽ phải sẽ được lưu danh muôn đời, không bao giờ bị lãng quên.
• Tô đậm phần thưởng xứng đáng dành cho Tử Văn — một kẻ sĩ ngay thẳng, dũng cảm.
• Gửi gắm ước mơ của nhân dân về công lí: cái thiện, cái chính nghĩa sẽ chiến thắng; người tốt phải được đền đáp.
• Tạo dư âm cho câu chuyện, làm câu chuyện trở nên vừa kì ảo vừa chân thực (có người thật, năm thật, địa danh thật), tăng sức thuyết phục.

Câu 6: Thế giới thần linh, ma quỷ trong truyện là sản phẩm hư cấu nghệ thuật của Nguyễn Dữ. Khám phá thế giới đó, bạn hiểu thêm được điều gì về chủ đề của tác phẩm?

a) Thế giới thần linh, ma quỷ trong truyện:

• Thần linh thiện: Thổ công (Ngự sử đại phu thời Lý Nam Đế), Đức Thánh Tản.
• Ma quỷ ác: hồn ma viên Bách hộ họ Thôi — kẻ sống cướp nước, chết cướp đền.
• Cõi âm: Diêm Vương, các Phán quan, quỷ Dạ Xoa, ngục Cửu U, con sông lớn với cây cầu dài, “gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương”.

b) Hiểu thêm về chủ đề tác phẩm:

• Niềm tin vào công lí: dù ở dương gian hay âm phủ, cái thiện cuối cùng sẽ chiến thắng cái ác, kẻ gian tà sẽ bị trừng trị.
• Phê phán hiện thực xã hội: đền miếu xung quanh “vì tham của đút” mà bênh vực kẻ ác — chính là sự phê phán tệ tham nhũng, hối lộ trong xã hội phong kiến đương thời.
• Đề cao tinh thần dân tộc: kẻ ác là tướng giặc phương Bắc, người chiến thắng là kẻ sĩ nước Việt — thể hiện lòng yêu nước, tự hào dân tộc.
• Ca ngợi vẻ đẹp của kẻ sĩ chân chính: cương trực, dũng cảm, không sợ cường quyền.

Câu 7: Nêu quan niệm về kẻ sĩ được thể hiện trong lời bình cuối truyện. Bạn có đồng tình với quan niệm đó không? Vì sao?

a) Quan niệm về kẻ sĩ trong lời bình:

• Kẻ sĩ phải cứng cỏi, ngay thẳng, không nên vì sợ tai vạ mà “đổi cứng ra mềm”.
• Kẻ sĩ chỉ lo không cứng cỏi được, “còn gãy hay không là việc của trời”.
• Sự cương trực, dũng cảm sẽ giúp kẻ sĩ được nổi tiếng và lưu danh.

b) Suy nghĩ về quan niệm đó:

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 (Đồng tình): Em đồng tình. Người trí thức, người có học phải có bản lĩnh, dám đứng về lẽ phải, không thoả hiệp với cái ác. Quan niệm này đến nay vẫn còn nguyên giá trị — xã hội luôn cần những con người dám lên tiếng vì công lí, không sợ cường quyền.
• Cách 2 (Đồng tình nhưng bổ sung): Em đồng tình với tinh thần cứng cỏi, ngay thẳng của kẻ sĩ. Tuy nhiên, sự cứng cỏi cần đi liền với sự khôn ngoan, sáng suốt — như Tử Văn không chỉ cứng cỏi mà còn biết lắng nghe Thổ công, biết đề nghị xin tư giấy đến đền Tản Viên để có chứng cứ. Cứng cỏi mà thiếu trí tuệ thì khó đến đích.
• Cách 3 (Đồng tình một phần): Em đồng tình rằng kẻ sĩ phải ngay thẳng, dũng cảm. Nhưng quan niệm “gãy hay không là việc của trời” thì em chưa hoàn toàn đồng ý — con người cần chủ động bảo vệ lẽ phải bằng cả lí trí và phương pháp đúng đắn, chứ không nên phó mặc cho số phận.

V. Kết nối đọc – viết

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) phân tích một yếu tố làm nên sức hấp dẫn của câu chuyện trong Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên.

Đoạn văn tham khảo 1 — Yếu tố kì ảo:

Một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên chính là yếu tố kì ảo đậm nét. Nguyễn Dữ đã xây dựng một thế giới hư cấu sống động với nhiều nhân vật siêu nhiên: hồn ma viên Bách hộ họ Thôi gian xảo, Thổ công ngay thẳng, Diêm Vương uy nghiêm, quỷ Dạ Xoa “mắt xanh tóc đỏ, hình dáng nanh ác”. Cùng với đó là không gian kì ảo của cõi âm với “con sông lớn, gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương”, “ngục Cửu U” đáng sợ. Yếu tố kì ảo còn nằm ở chi tiết Tử Văn chết hai ngày rồi sống lại, ngôi mộ tên tướng giặc tự bật tung, và đặc biệt là cảnh Tử Văn ngồi trên “xe quan Phán sự” cưỡi gió biến mất. Những chi tiết kì ảo ấy không chỉ làm câu chuyện trở nên li kì, hấp dẫn mà còn giúp tác giả gửi gắm niềm tin vào công lí: cái thiện ắt sẽ thắng cái ác, người ngay thẳng sẽ được lưu danh muôn đời.

Đoạn văn tham khảo 2 — Nghệ thuật xây dựng nhân vật Tử Văn:

Sức hấp dẫn của Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên phần lớn đến từ nghệ thuật khắc hoạ nhân vật Ngô Tử Văn. Nguyễn Dữ giới thiệu nhân vật một cách trực tiếp, ngắn gọn nhưng đầy ấn tượng: “khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được”. Tính cách ấy được khẳng định qua một chuỗi hành động dũng cảm: tắm gội khấn trời rồi đốt đền tà, “vung tay không cần gì cả” trước sự sợ hãi của mọi người; mặc kệ lời đe doạ của hồn ma tướng giặc; trước Diêm Vương vẫn “lời rất cứng cỏi, không chịu nhún nhường chút nào”. Đặc biệt, Tử Văn được đặt vào những tình huống thử thách khắc nghiệt — đối mặt với quỷ Dạ Xoa, ngục Cửu U, lời quát mắng của Diêm Vương — để qua đó bộc lộ trọn vẹn vẻ đẹp của một kẻ sĩ cương trực, dũng cảm, yêu chính nghĩa. Hình tượng Ngô Tử Văn đã trở thành biểu tượng cho tinh thần đấu tranh bất khuất vì lẽ phải, làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện