I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

• Phan Văn Trường sinh năm 1946, quê ở tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng.
• Từng là lãnh đạo cao cấp của nhiều tập đoàn hàng đầu thế giới, cố vấn thường trực của Chính phủ Pháp về thương mại quốc tế.
• Hai lần được Tổng thống Pháp phong tước Hiệp sĩ.
• Năm 2009, được Chủ tịch nước Việt Nam trao tặng kỉ niệm chương Vì sự nghiệp giáo dục.
• Các cuốn sách đã xuất bản: Một đời thương thuyết (2014), Một đời quản trị (2017), Một đời như kẻ tìm đường (2019).

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: đoạn trích từ cuốn sách Một đời như kẻ tìm đường (2019) của Phan Văn Trường.
• Cuốn sách là sự đúc kết những trải nghiệm phong phú của một người đã đi khắp thế giới, kinh qua nhiều vị trí nghề nghiệp, am hiểu cả văn hoá phương Đông và phương Tây; là lời nhắn nhủ tha thiết dành cho thế hệ trẻ Việt Nam.
• Thể loại: văn bản nghị luận (kết hợp tự sự, biểu cảm).
• Phương thức biểu đạt chính: nghị luận.
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất (xưng “tôi”).
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “đôi khi còn khó đưa ra hơn rất nhiều”): những lựa chọn đầu tiên trong cuộc đời tác giả.
  • Phần 2 (tiếp đến “chẳng biết trước tốt hay xấu”): hành trình của tác giả qua những lựa chọn lạ kì.
  • Phần 3 (còn lại): những đúc rút, suy ngẫm sâu sắc của tác giả về sự lựa chọn, hạnh phúc và thành công trong cuộc đời.

II. Trước khi đọc

Câu hỏi: Mỗi lựa chọn của chúng ta ngày hôm nay có ảnh hưởng như thế nào tới cuộc sống của chúng ta trong tương lai? Làm thế nào để đưa ra những lựa chọn đúng trong cuộc đời?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Mỗi lựa chọn hôm nay đều có thể tạo ra những thay đổi lớn cho tương lai. Một lựa chọn nhỏ về ngành học, bạn bè, lối sống… có thể đưa cuộc đời ta theo những hướng hoàn toàn khác nhau. Để lựa chọn đúng, em nghĩ cần hiểu rõ bản thân, biết mình muốn gì, biết lắng nghe lời khuyên từ người đi trước, và quan trọng nhất là dám chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
• Cách 2: Lựa chọn hôm nay là viên gạch xây nên tương lai. Để lựa chọn đúng, ta cần suy nghĩ chín chắn, cân nhắc giữa cái được và cái mất, đồng thời tin vào trực giác và đam mê của mình. Không có lựa chọn nào hoàn hảo tuyệt đối, nhưng lựa chọn nào đi liền với sự nỗ lực hết mình thì đều có thể dẫn đến kết quả tốt.
• Cách 3: Em nghĩ lựa chọn hôm nay sẽ định hướng chứ chưa hẳn quyết định toàn bộ tương lai. Để lựa chọn đúng, ta cần xác định mục tiêu lâu dài, kết hợp với việc học hỏi không ngừng và sẵn sàng điều chỉnh khi cần. Và quan trọng: sau khi đã chọn, hãy dốc lòng đi tới — bởi giá trị của lựa chọn phần lớn nằm ở cách ta thực hiện nó.

III. Trong khi đọc

1. Dự đoán về nội dung sẽ được trình bày trong văn bản

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em dự đoán văn bản sẽ kể về hành trình đi tìm con đường, tìm lí tưởng sống của tác giả; qua đó rút ra những bài học về cách lựa chọn, cách sống.
• Cách 2: Em dự đoán văn bản sẽ chia sẻ những trải nghiệm, suy ngẫm của tác giả về cuộc đời — về việc tìm kiếm thành công, hạnh phúc, và ý nghĩa cuộc sống.

2. Người viết đã nêu lên những tình huống lựa chọn nào?

• Lựa chọn năm 14 tuổi (lựa chọn đầu tiên):
  • Chọn ngoại ngữ học.
  • Chọn chương trình học — cổ điển hay hiện đại.
• Lựa chọn nghề nghiệp:
  • Cha tác giả thích ngành kiến trúc, mẹ thích nghề bác sĩ, nhưng cuối cùng cả hai đều hướng tác giả vào lộ trình công chức — một con đường “an toàn”.

→ Đó là những lựa chọn đầu tiên mở đầu cho chuỗi dài những quyết định trong đời tác giả.

3. Chú ý những suy ngẫm, đúc rút của người viết (đoạn về “con đường với hàng ngàn khúc quanh”)

• Cuộc đời của mỗi người như một con đường với hàng ngàn khúc quanh, đến khúc quanh nào cũng phải lựa chọn: chọn hướng đi, phương án, người đồng hành, trang bị, thời điểm hành động.
• Có khi ta không có quyền lựa chọn, hoặc không biết lựa chọn, nhưng cuối cùng vẫn phải bước tiếp.
• “Cuộc đời dù là tiến hay lùi, vẫn phải tiếp tục bước đi” — đây là một đúc rút quan trọng.

4. Chú ý cách lí giải về mối quan hệ giữa lựa chọn và số phận

• Tác giả nhận thấy: mỗi lần mình đưa ra quyết định, lựa chọn, sau đó mọi việc tiếp diễn như không cần tới mình — số mệnh đẩy mình đi vào một lộ trình không muốn, mà mình chẳng biết trước tốt hay xấu.
• Hàng loạt ví dụ tự thân được tác giả đưa ra: sang Pháp không chọn, tốt nghiệp kĩ sư nhưng chưa bao giờ thiết kế cầu đường, làm tư vấn kinh tế dù chưa bao giờ học kinh tế…

→ Cho thấy lựa chọn của con người và số phận có mối quan hệ phức tạp: ta lựa chọn, nhưng cuộc đời có thể đưa ta đến những nẻo đường khác.

5. Chú ý những đúc rút, suy ngẫm của người viết (đoạn cuối)

• “Đi đường nào rồi cũng có thể thành công, chọn lối nào rồi cũng có khả năng đạt hạnh phúc”.
• Hạnh phúc và thành công không tuỳ thuộc vào con đường ta đi, mà vào tâm trạng tự tại của ta và những giá trị ta gieo trên những nẻo đường đã đi qua.
• “Cả cuộc đời tìm đường để rồi mãi tới lúc xế chiều tôi mới khám phá ra chẳng có đường để tìm”.
• Bí quyết hạnh phúc: đóng góp cho xã hội — “đóng góp nhiều thì xã hội sẽ cho lại chúng ta nhiều”.

6. Chú ý giọng điệu của người viết

• Giọng điệu trải đời, sâu lắng, đầy chiêm nghiệm.
• Chân thành, gần gũi, như đang tâm sự với người đọc (đặc biệt là thế hệ trẻ).
• Khiêm tốn: không lên giọng dạy đời, mà chia sẻ trải nghiệm cá nhân từ chính những thành công và “vấp ngã” của mình.
• Tha thiết, đầy tin yêu khi nói về việc cho đi và đóng góp cho xã hội.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Theo bạn, mục đích của bài viết này là gì?

Bài viết hướng tới các mục đích sau:

• Chia sẻ những trải nghiệm và suy ngẫm của tác giả về sự lựa chọn trong cuộc đời.
• Truyền tải một thông điệp quan trọng: trong cuộc đời, ai cũng phải đứng trước nhiều lựa chọn; lựa chọn ấy có thể đem đến thành công – hạnh phúc, hoặc thất bại – đau khổ; nhưng điều quan trọng nhất là tâm trạng tự tại của chúng ta và những giá trị ta gieo trên con đường đã đi.
• Nhắn nhủ với thế hệ trẻ: hãy dám lựa chọn, dám bước đi, đóng góp cho xã hội và sống tử tế — đó mới là con đường đến với hạnh phúc bền vững.

Câu 2: Xác định quan điểm chính của tác giả trong bài viết này. Quan điểm ấy đã được triển khai qua hệ thống lí lẽ và bằng chứng như thế nào?

a) Quan điểm chính:

Cuộc đời của chúng ta giống như một con đường với hàng ngàn khúc quanh, đến khúc quanh nào cũng buộc phải có lựa chọn. Hạnh phúc và thành công không tuỳ thuộc vào con đường ta chọn, mà vào tâm trạng tự tại và những giá trị ta gieo trên nẻo đường đã đi qua.

b) Quan điểm được triển khai qua hệ thống lí lẽ và bằng chứng:

Câu 3: Chỉ ra các yếu tố tự sự, biểu cảm và phân tích tác dụng của chúng trong văn bản

a) Yếu tố tự sự:

• Kể lại lựa chọn đầu tiên năm 14 tuổi: câu chuyện về việc chọn ngoại ngữ, chọn chương trình học và bàn bạc với cha mẹ về nghề nghiệp.
• Kể về hành trình cuộc đời: sang Pháp năm 17 tuổi, tốt nghiệp kĩ sư, làm các nghề khác nhau ở nhiều quốc gia…

b) Yếu tố biểu cảm:

• Bộc lộ những cảm xúc, suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời: “Suốt cuộc đời tìm đường, tôi đã tìm thấy sức mạnh của mình trong những thử thách vô cùng gian nan”…
• Giọng văn thiết tha, chân thành, thể hiện sự mãn nguyện, biết ơn cuộc đời.

c) Tác dụng:

• Làm bài viết hấp dẫn, sinh động, gần gũi, tránh khô khan.
• Giúp người đọc dễ dàng đồng cảm, hoà mình vào suy nghĩ và trải nghiệm của tác giả.
• Tăng sức thuyết phục: những bài học rút ra không phải là lí thuyết suông, mà từ chính cuộc đời thực của tác giả.
• Bộc lộ giọng điệu chiêm nghiệm, trải đời đặc trưng của bài luận.

Câu 4: Nhan đề của bài viết là Một đời như kẻ tìm đường. Nhưng trong bài viết, tác giả lại nói: “Cả cuộc đời tìm đường để rồi mãi tới lúc xế chiều tôi mới khám phá ra chẳng có đường để tìm”. Liệu tác giả có tự mâu thuẫn với chính mình hay không? Phải chăng việc tìm đường là một việc không có nhiều ý nghĩa?

• Tác giả không hề tự mâu thuẫn. Đây là một sự đúc kết sâu sắc sau cả cuộc đời trải nghiệm.
• Lí giải:
  • Cả cuộc đời, tác giả luôn miệt mài tìm con đường để đi, lựa chọn, đưa ra quyết định — nhưng cuối cùng nhận ra rằng không có một con đường định sẵn nào để tìm.
  • “Chẳng có đường để tìm” không có nghĩa là việc tìm đường vô nghĩa. Ngược lại, chính trong hành trình tìm đường, tác giả đã khám phá ra ý nghĩa của cuộc sống: đi đường nào cũng có thể thành công, chọn lối nào cũng có thể hạnh phúc, miễn là biết tận hiến, biết cho đi và sống có giá trị.
• Việc tìm đường rất có ý nghĩa:
  • Đó là hành trình của sự trưởng thành — qua mỗi lựa chọn, ta hiểu hơn về chính mình và thế giới.
  • Đó là quá trình rèn luyện bản lĩnh, dũng cảm và tinh thần trách nhiệm.
  • Cuối cùng, chính việc tìm đường giúp ta tìm thấy chính mình: “may mắn thay, tôi đã tìm được chính mình bằng cách tặng trọn bản thân cho xã hội”.

Câu 5: Hãy nêu một luận điểm trong bài viết trên mà bạn thấy tâm đắc hoặc còn băn khoăn. Lí do nào khiến bạn thấy luận điểm ấy thuyết phục mình hay làm bạn muốn đối thoại với tác giả?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 (Tâm đắc): Em tâm đắc nhất với luận điểm: “Hạnh phúc và thành công không tuỳ thuộc vào con đường chúng ta đi, mà vào tâm trạng tự tại của chúng ta, cũng như vào những giá trị mà chúng ta gieo ngay trên những nẻo đường đã đi qua”. Luận điểm này thuyết phục em vì nó giải toả áp lực của việc phải chọn “đúng” ngay từ đầu. Trong thực tế, nhiều người mãi đau khổ vì cho rằng mình đã chọn sai đường. Tác giả cho ta thấy rằng điều quan trọng không phải con đường, mà là cách ta đi trên con đường ấy — sống tử tế, đóng góp, gieo giá trị.
• Cách 2 (Tâm đắc): Luận điểm khiến em xúc động là: “Cứ cho đi thì mới thấy được thứ mình đi tìm”. Trong cuộc sống hiện đại, nhiều người chỉ nghĩ đến nhận, đến lợi ích cá nhân. Tác giả — bằng chính trải nghiệm của mình — đã chứng minh một quan niệm sống đẹp: cho đi mới là cách thật sự để tìm thấy hạnh phúc. Đây là một thông điệp nhân văn, sâu sắc, đáng để em học hỏi và mang theo trong hành trình trưởng thành.
• Cách 3 (Băn khoăn): Em còn băn khoăn với luận điểm: “Đi đường nào rồi cũng có thể thành công, chọn lối nào rồi cũng có khả năng đạt hạnh phúc”. Một mặt, em hiểu thông điệp tích cực của tác giả. Mặt khác, em vẫn nghĩ rằng lựa chọn ban đầu cũng rất quan trọng: chọn đúng môi trường, đúng ngành nghề, đúng người đồng hành sẽ giúp ta dễ đạt mục tiêu hơn. Em muốn đối thoại với tác giả: nếu mọi con đường đều có thể dẫn đến hạnh phúc, vậy có cần thiết phải cân nhắc kĩ khi lựa chọn không?

Câu 6: Từ bài thơ Con đường không chọn và bài viết Một đời như kẻ tìm đường, bạn suy nghĩ gì về những lựa chọn của mỗi người trong cuộc sống?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Hai văn bản cho em những suy nghĩ sâu sắc về sự lựa chọn:
  • Lựa chọn là điều không thể tránh khỏi — ai cũng phải đối mặt với những “khúc quanh” trong đời.
  • Mỗi lựa chọn đều ẩn chứa sự không chắc chắn, không ai biết trước con đường nào sẽ dẫn đến đâu.
  • Tuy nhiên, đừng quá nuối tiếc về con đường không chọn. Như Phan Văn Trường đã nói, đi đường nào cũng có thể hạnh phúc, miễn là ta sống có ý nghĩa.
  • Quan trọng nhất là dám lựa chọn, dám đi tới và dốc lòng với con đường mình đã chọn.
• Cách 2: Đọc hai văn bản, em nhận ra rằng sự lựa chọn là một phần tất yếu của hành trình trưởng thành. Cả Rô-bớt Phờ-rót và Phan Văn Trường đều nói về sự khó khăn, băn khoăn khi đứng trước những ngã rẽ. Nhưng nếu Rô-bớt Phờ-rót để lại một “tiếng thở dài” nuối tiếc, thì Phan Văn Trường lại đem đến một góc nhìn lạc quan, an nhiên hơn: không có con đường nào là sai, miễn là ta gieo giá trị tốt đẹp trên con đường mình đi. Em học được rằng lựa chọn không quyết định tất cả, mà cách ta sống với lựa chọn ấy mới là điều làm nên giá trị cuộc đời.

V. Kết nối đọc – viết

Theo bạn, thành công và hạnh phúc phụ thuộc vào lựa chọn của chúng ta hay vào những may rủi ngẫu nhiên trong cuộc đời? Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) thể hiện quan điểm của bạn về vấn đề này.

Đoạn văn tham khảo 1 — Quan điểm: Thành công và hạnh phúc phụ thuộc chủ yếu vào lựa chọn của chúng ta:

Theo em, thành công và hạnh phúc phụ thuộc chủ yếu vào lựa chọn của chính chúng ta, chứ không phải vào những may rủi ngẫu nhiên. May rủi tuy có vai trò nhất định, nhưng nó chỉ là yếu tố nhỏ; chính cách ta lựa chọn và hành động mới quyết định cuộc đời mình. Trong cuộc sống, ta luôn đứng trước những “khúc quanh” buộc phải đưa ra quyết định — chọn ngành học, chọn nghề nghiệp, chọn lối sống, chọn cách ứng xử với khó khăn. Như Phan Văn Trường đã đúc kết: “hạnh phúc và thành công không tuỳ thuộc vào con đường chúng ta đi, mà vào tâm trạng tự tại của chúng ta, cũng như vào những giá trị mà chúng ta gieo ngay trên những nẻo đường đã đi qua”. Một người chọn nỗ lực, chọn kiên trì, chọn sống tử tế và cho đi sẽ chạm tới hạnh phúc; còn người chỉ trông chờ vào may rủi sẽ luôn cảm thấy bất an. Vì vậy, em tin rằng hãy chủ động lựa chọn và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình — đó chính là chìa khoá của thành công và hạnh phúc.

Đoạn văn tham khảo 2 — Quan điểm: Thành công và hạnh phúc là sự kết hợp của lựa chọn và may rủi:

Theo em, thành công và hạnh phúc là sự kết hợp giữa lựa chọn của chúng ta và những may rủi ngẫu nhiên trong cuộc đời, trong đó lựa chọn vẫn là yếu tố quyết định hơn. Không thể phủ nhận rằng cuộc đời có những điều ta không thể kiểm soát: hoàn cảnh xuất thân, sức khoẻ, những biến cố bất ngờ… Như Phan Văn Trường — ông không chọn sang Pháp, không chọn làm kĩ sư, nhưng cuộc đời đã đưa ông đến những vị trí ấy. Tuy nhiên, chính cách ông đón nhận, học hỏi và nỗ lực trên mỗi con đường mới làm nên một cuộc đời rực rỡ. Em hiểu rằng may rủi là “khúc quanh” mà ta không thể tránh, nhưng lựa chọn cách phản ứng với nó là quyền của chúng ta. Khi ta biết dám lựa chọn, kiên trì, sống có giá trị và biết cho đi, ngay cả những may rủi tưởng chừng bất lợi cũng có thể trở thành cơ hội. Vì vậy, đừng đổ lỗi cho số phận — hãy chủ động viết nên câu chuyện cuộc đời mình bằng những lựa chọn tử tế.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện