▸ Phóng xạ alpha (α)

Tia $\alpha$ là hạt nhân $^4_2\text{He}$ phóng ra từ hạt nhân mẹ. Ion hoá mạnh, đâm xuyên yếu (bị chặn bởi tờ giấy dày $1$ mm). Phương trình tổng quát:

VD: $^{238}_{92}\text{U} \rightarrow ^{234}_{90}\text{Th} + ^4_2\text{He}$. Hạt con: số khối giảm $4$, số proton giảm $2$ (lùi $2$ ô).

▸ Phóng xạ beta trừ (β⁻)

Tia $\beta^-$ là electron $^0_{-1}\text{e}$ phóng ra từ hạt nhân (một neutron biến thành proton). Phương trình tổng quát:

VD: $^{90}_{38}\text{Sr} \rightarrow ^{90}_{39}\text{Y} + ^0_{-1}\text{e} + \bar{\nu}_e$. Hạt con: số khối không đổi, số proton tăng $1$ (tiến $1$ ô).

▸ Phóng xạ beta cộng (β⁺)

Tia $\beta^+$ là positron $^0_{+1}\text{e}$ phóng ra từ hạt nhân (một proton biến thành neutron). Phương trình tổng quát:

VD: $^{22}_{11}\text{Na} \rightarrow ^{22}_{10}\text{Ne} + ^0_{+1}\text{e} + \nu_e$. Hạt con: số khối không đổi, số proton giảm $1$ (lùi $1$ ô).

▸ Phóng xạ gamma (γ)

Tia $\gamma$ là sóng điện từ có bước sóng rất ngắn ($\lambda < 10^{-11}$ m), tức photon năng lượng cao. Không mang điện, không làm biến đổi hạt nhân, chỉ đưa hạt nhân từ trạng thái kích thích về cơ bản, thường đi kèm phóng xạ $\alpha$ hoặc $\beta$.

VD: $^{99m}_{43}\text{Tc} \rightarrow ^{99}_{43}\text{Tc} + \gamma$ (chữ "m" = trạng thái kích thích).

▸ Khả năng đâm xuyên

Hình 23.4. Khả năng đâm xuyên của các tia phóng xạ

▸ Sự lệch trong điện trường, từ trường

Hình 23.3. Sự lệch của các tia phóng xạ trong điện trường và từ trường

Tia $\gamma$ không mang điện nên không lệch; tia $\alpha$ ($+$) và $\beta^+$ ($+$) lệch về một phía, tia $\beta^-$ ($-$) lệch về phía ngược lại.

▸ Bảng tổng hợp

Trong quá trình phân rã, số hạt nhân chất phóng xạ còn lại giảm theo thời gian theo hàm số mũ.

▸ Khối lượng & số hạt đã phân rã

▸ Liên hệ với hằng số phóng xạ

▸ Ý nghĩa của chu kì bán rã

Đồ thị phân rã phóng xạ: $\dfrac{N}{N_0}$ giảm theo thời gian (giảm một nửa sau mỗi chu kì $T$)

▸ Định tuổi bằng carbon-14

Đồng vị $^{14}_6\text{C}$ (chu kì bán rã $T = 5730$ năm, phân rã $\beta^-$) có tỉ lệ không đổi trong khí quyển và sinh vật sống. Khi sinh vật chết, lượng $^{14}\text{C}$ giảm dần theo định luật phóng xạ. Đo độ phóng xạ của mẫu vật cho phép xác định tuổi:

▸ Công thức cần nhớ

▸ Ba nguyên tắc an toàn phóng xạ (3K)

▸ Lỗi sai thường gặp

Đã nắm vững lý thuyết, các em chuyển sang tab Bài Tập để luyện 28 câu bám sát SGK nhé!