Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 74
Đề bài: Nhà Trần với “Hào khí Đông A” đã ba lần đánh tan quân xâm lược Mông – Nguyên, xây dựng quốc gia Đại Việt hùng mạnh. Nhưng đến cuối thời Trần, xã hội xảy ra nhiều biến động, giặc ngoại xâm lại lăm le xâm phạm bờ cõi, đất nước đứng trước nhiều thử thách cam go. Nhà Hồ được thành lập thay thế nhà Trần. Nhà Hồ đã làm gì để củng cố chính quyền Trung ương cũng như tăng cường tiềm lực đất nước và kháng chiến chống ngoại xâm?
Lời giải:
Đây là câu hỏi mở đầu, em có thể trả lời ngắn gọn:
- Nhà Hồ đã tiến hành cuộc cải cách toàn diện của Hồ Quý Ly trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục nhằm củng cố chính quyền Trung ương và tăng cường tiềm lực đất nước.
- Khi quân Minh xâm lược, nhà Hồ đã tổ chức kháng chiến nhưng do nhiều nguyên nhân (chủ yếu là không được lòng dân) nên cuộc kháng chiến đã thất bại nhanh chóng.
1. Sự thành lập nhà Hồ
Câu hỏi mục 1 trang 75
Đề bài: Hãy cho biết nhà Hồ được thành lập như thế nào.
Lời giải:
Em đọc nội dung mục 1 và trình bày theo các bước:
- Nửa sau thế kỉ XIV: nhà Trần ngày càng suy yếu; tầng lớp quý tộc có xu hướng ăn chơi hưởng lạc, khiến nhân dân bất bình.
- Khởi nghĩa của nông dân và nô tì nổ ra ở nhiều nơi, tiêu biểu là khởi nghĩa của Phạm Sư Ôn (Hà Nội).
- Các cuộc tấn công của Chăm-pa ra Thăng Long càng làm cho Triều Trần thêm rệu rã.
- Trong bối cảnh đó, Hồ Quý Ly dần thâu tóm quyền lực. Năm 1397, ông ép vua Trần dời đô vào Thanh Hóa.
- Năm 1400: Hồ Quý Ly buộc vua Trần nhường ngôi, lập ra Triều Hồ, đặt tên nước là Đại Ngu (nghĩa là “niềm vui lớn”).
- Triều Hồ chỉ tồn tại trong 7 năm với hai đời vua: Hồ Quý Ly (1400) và Hồ Hán Thương (1400 – 1407).
2. Nội dung và tác động của cải cách Hồ Quý Ly
Câu hỏi mục 2 trang 75
Đề bài: Trình bày những nét chính về cải cách của Hồ Quý Ly trên các lĩnh vực và tác động của những cải cách đó đối với xã hội.
Lời giải:
a) Nội dung cải cách:
Về chính trị, quân sự:
- Củng cố chế độ quân chủ tập quyền: cải tổ quy chế quan lại, lập lại kỉ cương,…
- Tăng cường lực lượng quân đội chính quy, xây dựng nhiều thành lũy như Tây Đô (Thanh Hóa), Đa Bang (Hà Nội),…
- Chế tạo súng thần cơ, đóng thuyền chiến,…
Về kinh tế, xã hội:
- Thực hiện chính sách hạn điền, hạn nô để hạn chế quyền lực của quý tộc Trần: mỗi người chỉ được sở hữu một số lượng ruộng đất và gia nô nhất định.
- Phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao.
- Cải cách chế độ thuế khóa, thống nhất đơn vị đo lường trong cả nước.
Về văn hóa, giáo dục:
- Cải cách chế độ học tập và thi cử để tuyển chọn nhân tài. Kì thi Thái học sinh đầu tiên (năm 1400) tuyển được nhiều người giỏi.
- Đề cao văn hóa dân tộc: khuyến khích sử dụng chữ Nôm để dịch sách chữ Hán, dạy học và sáng tác văn chương.
b) Tác động:
- Mặt tích cực: cải cách của Hồ Quý Ly có nhiều điểm tiến bộ, góp phần củng cố quyền lực của chính quyền Trung ương, giảm bớt thế lực của tầng lớp quý tộc, tăng cường tiềm lực kinh tế đất nước và phát triển văn hóa dân tộc.
- Mặt hạn chế: cuộc cải cách chưa triệt để (như chính sách hạn nô) và kết quả trong thực tế còn hạn chế.
3. Kháng chiến chống quân Minh của nhà Hồ
Câu hỏi 1 mục 3 trang 76
Đề bài: Mô tả những nét chính cuộc kháng chiến chống quân Minh của nhà Hồ.
Lời giải:
Em đọc nội dung mục 3 và trình bày theo các mốc thời gian:
- Cuối năm 1406: lấy cớ Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, nhà Minh huy động lực lượng lớn do Trương Phụ và Mộc Thạnh chỉ huy tiến sang xâm lược Đại Ngu.
- Cuối tháng 1 – 1407: quân Minh chiếm được thành Đa Bang và Đông Đô (Hà Nội). Nhà Hồ phải rút về cố thủ trong thành Tây Đô (Thanh Hóa).
- Tháng 6 – 1407: cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại.
Câu hỏi 2 mục 3 trang 76
Đề bài: Khai thác tư liệu 1, 2 và thông tin trong mục, hãy giải thích vì sao cuộc kháng chiến chống Minh của nhà Hồ thất bại nhanh chóng.
Lời giải:
Em đọc Tư liệu 1 (lời Hồ Nguyên Trừng: “Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo thôi”) và Tư liệu 2 (câu thơ của Nguyễn Trãi: “Thuyền bị lật mới tin rằng dân là như nước”) để rút ra nguyên nhân thất bại:
- Nhà Hồ không được lòng dân: do các cải cách chưa triệt để, lại lên ngôi bằng cách cướp ngôi nhà Trần nên không nhận được sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân.
- Đường lối kháng chiến sai lầm: nhà Hồ quá chú trọng vào việc xây dựng các phòng tuyến quân sự và lực lượng quân đội chính quy, tự “giam mình” trong thế trận phòng ngự bị động.
- Không phát động được cuộc kháng chiến toàn dân, không huy động được sức mạnh của toàn dân tộc để chống giặc.
→ Đây là bài học sâu sắc: muốn đánh thắng giặc ngoại xâm phải dựa vào nhân dân, được nhân dân ủng hộ.
Luyện tập và Vận dụng
Bài 1 trang 76
Đề bài: Lập bảng hệ thống (hoặc sơ đồ tư duy) về nội dung chủ yếu trong cải cách Hồ Quý Ly. Từ đó, hãy chỉ ra những mặt tích cực và hạn chế của cuộc cải cách.
Lời giải:
Em dựa vào nội dung đã học để hoàn thành bảng:
| Lĩnh vực | Nội dung cải cách |
|---|---|
| Chính trị, quân sự | Cải tổ quy chế quan lại, lập lại kỉ cương; tăng cường quân đội chính quy; xây dựng thành Tây Đô, Đa Bang; chế tạo súng thần cơ, đóng thuyền chiến. |
| Kinh tế, xã hội | Thực hiện chính sách hạn điền, hạn nô; phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao; cải cách thuế khóa; thống nhất đơn vị đo lường. |
| Văn hóa, giáo dục | Cải cách học tập, thi cử (mở kì thi Thái học sinh năm 1400); khuyến khích sử dụng chữ Nôm. |
Đánh giá cuộc cải cách:
- Mặt tích cực:
- Củng cố quyền lực của chính quyền Trung ương.
- Giảm bớt thế lực của tầng lớp quý tộc Trần.
- Tăng cường tiềm lực kinh tế đất nước.
- Phát triển văn hóa dân tộc.
- Mặt hạn chế:
- Cải cách chưa triệt để (như chính sách hạn nô).
- Kết quả trong thực tế còn hạn chế, không tạo được sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân.
Bài 2 trang 76
Đề bài: Theo em, đường lối kháng chiến của nhà Hồ chống quân Minh có gì khác so với đường lối kháng chiến của nhà Trần trong ba lần chống quân Mông – Nguyên?
Lời giải:
Em so sánh đường lối kháng chiến của hai triều đại:
| Tiêu chí | Nhà Trần (chống Mông – Nguyên) | Nhà Hồ (chống Minh) |
|---|---|---|
| Đường lối | Kháng chiến toàn dân, dựa vào sức mạnh của nhân dân. | Chủ yếu dựa vào quân đội chính quy và phòng tuyến cố định. |
| Cách đánh | Linh hoạt, sáng tạo: “vườn không nhà trống”, rút lui chiến lược, đánh chỗ yếu của giặc. | Phòng ngự bị động, tự “giam mình” trong các thành lũy. |
| Sự ủng hộ của dân | Được toàn dân ủng hộ, hết lòng chống giặc. | Không được lòng dân, không huy động được sức mạnh toàn dân. |
| Kết quả | Ba lần đánh thắng quân Mông – Nguyên. | Thất bại nhanh chóng (chỉ trong 6 tháng). |
→ Sự khác biệt cơ bản: nhà Trần phát động chiến tranh nhân dân, còn nhà Hồ chỉ dựa vào quân đội chính quy và phòng tuyến quân sự.
Bài 3 trang 76
Đề bài: Sự thất bại trong cuộc kháng chiến chống Minh của nhà Hồ đã để lại bài học kinh nghiệm gì cho công cuộc đấu tranh chống ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc?
Lời giải:
Sự thất bại của nhà Hồ để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu:
- Bài học về lòng dân: phải biết dựa vào nhân dân, chăm lo đời sống nhân dân, được nhân dân ủng hộ thì mới có thể đánh thắng kẻ thù xâm lược (“dân là gốc của nước”).
- Bài học về đường lối kháng chiến: phải phát động chiến tranh toàn dân, huy động sức mạnh của toàn dân tộc, không thể chỉ dựa vào quân đội chính quy và phòng tuyến cố định.
- Bài học về sự linh hoạt, sáng tạo trong đánh giặc: không phòng ngự bị động mà phải chủ động, linh hoạt, biết phát huy điểm mạnh, tránh điểm yếu.
- Bài học về củng cố khối đoàn kết toàn dân tộc để tạo nên sức mạnh tổng hợp chống ngoại xâm.
Thầy Võ Thành Luận
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2
Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn