1. Vị trí địa lí, hình dạng và kích thước

Câu hỏi mục 1 trang 128

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục 1 và hình 1, hãy cho biết:

• Châu Phi tiếp giáp với các biển, đại dương và châu lục nào.
• Hình dạng, kích thước châu Phi.

Lời giải:

a) Châu Phi tiếp giáp với các biển, đại dương và châu lục:

• Phía bắc: giáp Biển Địa Trung Hải (qua biển này tiếp giáp với châu Âu).
• Phía đông bắc: giáp Biển Đỏ, qua kênh đào Xuy-ê nối với châu Á.
• Phía đông và đông nam: giáp Ấn Độ Dương.
• Phía tây: giáp Đại Tây Dương.

b) Hình dạng, kích thước châu Phi:

• Kích thước: Châu Phi là châu lục lớn thứ ba trên thế giới, diện tích khoảng 30,3 triệu km² (sau châu Á và châu Mỹ).
• Hình dạng: Phần đất liền kéo dài từ khoảng 37°B đến 35°N. Xích đạo chạy qua gần chính giữa, chia lục địa Phi thành hai phần khá cân xứng. Đường bờ biển ít bị chia cắt, có rất ít vịnh biển, bán đảo và đảo nên châu lục có dạng hình khối rõ rệt.

2. Đặc điểm tự nhiên

a) Địa hình và khoáng sản

Câu hỏi mục 2a trang 129

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục a và hình 1, hãy:

• Trình bày đặc điểm địa hình châu Phi.
• Xác định vị trí phân bố một số khoáng sản chính ở châu Phi.

Lời giải:

a) Đặc điểm địa hình châu Phi:

• Địa hình châu Phi khá đơn giản.
• Gần như toàn bộ châu lục là một khối cao nguyên khổng lồ, độ cao trung bình khoảng 750 m; trên đó chủ yếu là các sơn nguyên xen các bồn địa thấp.
• Phần phía đông được nâng lên mạnh, nền đá bị nứt vỡ và đổ sụp, tạo thành nhiều thung lũng sâu, nhiều hồ dài và hẹp.
• Châu Phi có rất ít núi cao và đồng bằng thấp.

b) Vị trí phân bố một số khoáng sản chính:

Khoáng sản của châu Phi rất phong phú, đa dạng, phân bố chủ yếu ở phía bắc và phía nam lục địa. Các khoáng sản quan trọng nhất gồm:

• Đồng, vàng, u-ra-ni-um, kim cương: phân bố chủ yếu ở phía nam châu Phi.
• Dầu mỏ, phốt-pho-rít: phân bố chủ yếu ở phía bắc châu Phi.

b) Khí hậu

Câu hỏi mục 2b trang 130

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b và hình 2, hãy cho biết đặc điểm nổi bật của khí hậu châu Phi.

Lời giải:

Đặc điểm nổi bật của khí hậu châu Phi:

• Châu Phi có khí hậu khô nóng bậc nhất thế giới, nhiệt độ trung bình năm trên 20°C, lượng mưa tương đối thấp.
• Các đới khí hậu phân bố gần như đối xứng qua Xích đạo, gồm 4 đới: khí hậu xích đạo, khí hậu cận xích đạo, khí hậu nhiệt đới, khí hậu cận nhiệt.
• Đặc điểm từng đới:
  • Khí hậu xích đạo: nóng ẩm, mưa nhiều quanh năm.
  • Khí hậu cận xích đạo: chịu tác động của gió mùa, một mùa nóng ẩm – mưa nhiều, một mùa khô – mát.
  • Khí hậu nhiệt đới: ở Bắc Phi mang tính lục địa, rất khô và nóng; ở Nam Phi ẩm và đỡ nóng hơn.
  • Khí hậu cận nhiệt: mùa đông ấm, ẩm ướt; mùa hạ khô, trời trong sáng.

c) Sông, hồ

Câu hỏi mục 2c trang 130

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục c và hình 1, hãy:

• Nêu đặc điểm sông, hồ ở châu Phi.
• Xác định vị trí các sông và hồ lớn ở châu Phi.

Lời giải:

a) Đặc điểm sông, hồ ở châu Phi:

• Sông ngòi:
  • Mạng lưới sông ngòi phân bố không đều, tùy thuộc vào lượng mưa.
  • Các sông có nhiều thác ghềnh nên không thuận lợi cho giao thông, nhưng có nguồn trữ năng thủy điện lớn.
• Hồ: Châu Phi có nhiều hồ lớn, trong đó nhiều hồ được hình thành bởi các đứt gãy như hồ Tan-ga-ni-ca, hồ Tuốc-ca-na,…

b) Vị trí các sông và hồ lớn (dựa vào hình 1):

• Các sông lớn: sông Nin (đông bắc châu Phi, dài nhất thế giới), sông Ni-giê (tây Phi), sông Công-gô (trung Phi), sông Dăm-be-di (nam Phi).
• Các hồ lớn: hồ Vích-to-ri-a, hồ Tan-ga-ni-ca, hồ Ni-át-xa (đều ở phía đông châu Phi); hồ Sát (trung Phi).

d) Các môi trường tự nhiên

Câu hỏi mục 2d trang 132

Đề bài: Dựa vào thông tin và hình ảnh trong mục d, hãy trình bày đặc điểm của một trong các môi trường tự nhiên ở châu Phi.

Lời giải:

Các môi trường tự nhiên ở châu Phi phân bố đối xứng qua Xích đạo, gồm 4 môi trường. Em có thể chọn 1 trong các môi trường sau để trình bày:

a) Môi trường xích đạo:

• Phạm vi: gồm bồn địa Công-gô và duyên hải phía bắc vịnh Ghi-nê.
• Khí hậu: nóng và ẩm điều hòa.
• Thực vật: rừng rậm xanh quanh năm.

b) Môi trường nhiệt đới:

• Phạm vi: gần như trùng với ranh giới đới khí hậu cận xích đạo, phân bố ở hai bên đường xích đạo.
• Khí hậu: phân hóa ra mùa mưa và mùa khô rõ rệt.
• Thực vật: chủ yếu là rừng thưa và xa van cây bụi.
• Động vật: xa van là nơi tập trung nhiều động vật ăn cỏ (ngựa vằn, sơn dương, hươu cao cổ,…) và động vật ăn thịt (sư tử, báo gấm,…).

c) Môi trường hoang mạc:

• Khí hậu: khắc nghiệt, ít mưa, biên độ nhiệt độ giữa ngày và đêm lớn.
• Sinh vật: hệ thực, động vật nghèo nàn. Động vật chủ yếu là rắn độc, kì đà và một số loài gặm nhấm,…

d) Môi trường cận nhiệt:

• Phạm vi: ở phần cực bắc và cực nam châu Phi.
• Khí hậu: mùa đông ấm, ẩm; mùa hạ nóng, khô.
• Thực vật: rừng và cây bụi lá cứng.

3. Vấn đề môi trường trong sử dụng thiên nhiên

Câu hỏi mục 3 trang 132

Đề bài: Dựa vào thông tin và hình ảnh trong mục 3, hãy nêu một số vấn đề môi trường trong sử dụng thiên nhiên ở châu Phi.

Lời giải:

Một số vấn đề môi trường trong sử dụng thiên nhiên ở châu Phi hiện nay:

a) Suy giảm tài nguyên rừng:

• Nguyên nhân: tốc độ khai thác rừng quá nhanh, lại không có biện pháp khôi phục diện tích đã khai thác.
• Hậu quả: diện tích rừng giảm, các loài động vật hoang dã mất đi môi trường sống, tình trạng hoang mạc hóa diễn ra ngày càng nhanh, nguồn nước bị suy giảm.

b) Nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã:

• Việc săn bắt, buôn bán động vật hoang dã, lấy ngà voi, sừng tê giác đã làm giảm số lượng động vật hoang dã, nhiều loài đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.
• Biện pháp: các tổ chức bảo vệ động vật hoang dã trên thế giới và chính quyền các nước châu Phi đã có nhiều biện pháp như kiểm soát, tuyên truyền, ban hành các quy định và xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên để bảo vệ động vật hoang dã cũng như môi trường sống của chúng.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 (Luyện tập) trang 132

Đề bài: Trình bày khái quát đặc điểm tự nhiên châu Phi.

Lời giải:

Em tóm tắt 4 đặc điểm chính:

• Địa hình: khá đơn giản, gần như toàn bộ là một khối cao nguyên khổng lồ (cao trung bình khoảng 750 m), gồm các sơn nguyên xen các bồn địa thấp. Phía đông có nhiều thung lũng sâu và hồ dài hẹp. Có rất ít núi cao và đồng bằng thấp.
• Khoáng sản: phong phú, đa dạng; nổi bật là đồng, vàng, u-ra-ni-um, kim cương, dầu mỏ, phốt-pho-rít,…
• Khí hậu: khô nóng bậc nhất thế giới, nhiệt độ trung bình năm trên 20°C, lượng mưa thấp. Các đới khí hậu phân bố đối xứng qua Xích đạo, gồm 4 đới: xích đạo, cận xích đạo, nhiệt đới, cận nhiệt.
• Sông, hồ: mạng lưới sông ngòi phân bố không đều, nhiều thác ghềnh, có trữ năng thủy điện lớn. Có nhiều hồ lớn được hình thành bởi các đứt gãy.
• Môi trường tự nhiên: phân bố đối xứng qua Xích đạo, gồm môi trường xích đạo, môi trường nhiệt đới, môi trường hoang mạc và môi trường cận nhiệt.

Bài 2 (Luyện tập) trang 132

Đề bài: Lập bảng so sánh đặc điểm của các môi trường tự nhiên ở châu Phi (về khí hậu, sinh vật).

Lời giải:

Bài 3 (Vận dụng) trang 132

Đề bài: Sưu tầm thông tin, tranh ảnh để viết bài giới thiệu về một loài thực vật/động vật địa phương độc đáo của châu Phi.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu và viết theo cách của mình. Dưới đây là bài viết gợi ý về cây bao báp (Baobab) – loài cây biểu tượng của châu Phi:

Bao báp là một trong những loài cây độc đáo và biểu tượng của châu Phi. Cây có thân rất to và phình ra như một chiếc chum khổng lồ, có thể chứa được hàng nghìn lít nước, giúp cây sống sót qua những mùa khô khắc nghiệt ở vùng xa van. Cây bao báp có thể cao tới 25 m, đường kính thân tới 10 m, và có tuổi thọ hàng nghìn năm. Người dân châu Phi gọi bao báp là “cây sự sống” vì hầu hết các bộ phận của cây đều có ích: quả ăn được, giàu vitamin C; lá dùng làm rau; vỏ cây làm dây thừng; thân cây rỗng đôi khi được dùng làm nơi trú ẩn. Bao báp không chỉ là một loài thực vật độc đáo mà còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người dân châu Phi.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn