1. Nguyên nhân và điều kiện của các cuộc đại phát kiến địa lí

Câu hỏi mục 1 trang 167

Đề bài:

• Vì sao đến thế kỉ XV việc tìm đường biển sang phương Đông của người Tây Âu được đặt ra cấp thiết?
• Phân tích những yếu tố tác động đến các cuộc phát kiến địa lí trong lịch sử.

Lời giải:

a) Vì sao việc tìm đường biển sang phương Đông được đặt ra cấp thiết?

• Từ giữa thế kỉ XV, nền sản xuất ở các nước Tây Âu phát triển → nhu cầu về nguyên liệu, vàng bạc và mở rộng thị trường ngày một gia tăng.
• Trong khi đó, các con đường buôn bán truyền thống từ châu Âu sang phương Đông qua Địa Trung Hải đã bị người Ả Rập và Thổ Nhĩ Kỳ độc chiếm, hàng hóa của thương nhân bị cướp đoạt một cách vô lí.

→ Vì vậy, nhu cầu tìm một con đường mới để sang phương Đông trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

b) Những yếu tố tác động đến các cuộc phát kiến địa lí:

• Hiểu biết khoa học: Người châu Âu đã có quan niệm đúng về hình dạng Trái Đất và hiểu biết về các đại dương → vẽ được bản đồ, hải đồ ghi các vùng đất, hòn đảo, bến cảng,…
• Hiểu biết về biển: Các nhà hàng hải nghiên cứu được các dòng hải lưu, hướng gió,…
• Kĩ thuật hàng hải: Cuối thế kỉ XV, la bàn nam châm được sử dụng phổ biến.
• Kĩ thuật đóng tàu: Có những bước tiến mới, đóng được những con tàu dài có bánh lái và hệ thống buồm lớn để vượt đại dương (như tàu Ca-ra-ven).
• Sự bảo trợ: Một số nhà nước phong kiến ở châu Âu (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha,…) bảo trợ cho các cuộc phát kiến.

2. Một số cuộc đại phát kiến địa lí

Câu hỏi mục 2 trang 168

Đề bài:

• Mô tả hành trình các cuộc đại phát kiến địa lí của C. Cô-lôm-bô và Ph. Ma-gien-lăng trên lược đồ.
• Nêu ý nghĩa của hai cuộc đại phát kiến địa lí.

Lời giải:

a) Hành trình của C. Cô-lôm-bô (1492 – 1502):

• Tháng 8 – 1492, C. Cô-lôm-bô cùng đoàn thủy thủ trên ba chiếc tàu rời cảng Tây Ban Nha, đi về hướng tây qua Đại Tây Dương.
• Sau hơn hai tháng lênh đênh trên biển, đoàn đã đến được một số đảo thuộc vùng biển Ca-ri-bê ngày nay.
• Ông tưởng rằng đã tới “Đông Ấn Độ”, nhưng thực ra đó là vùng đất mới – châu Mỹ.
• Tiếp theo, ông còn tiến hành ba cuộc thám hiểm đến châu Mỹ vào các năm 1493, 1498 và 1502.

b) Hành trình của Ph. Ma-gien-lăng (1519 – 1522):

• Tháng 9 – 1519, đoàn thám hiểm của Ph. Ma-gien-lăng gồm năm chiếc tàu rời Tây Ban Nha, đi về hướng tây nhằm tìm tuyến đường tới quần đảo Gia vị (thuộc In-đô-nê-xi-a ngày nay).
• Đoàn vượt Đại Tây Dương, khám phá ra eo biển ở cực Nam châu Mỹ (sau này gọi là eo biển Ma-gien-lăng), rồi tiến vào Thái Bình Dương.
• Cuối năm 1520, đoàn đến được Phi-líp-pin. Tại đây, Ph. Ma-gien-lăng thiệt mạng trong cuộc đụng độ với thổ dân.
• Các thủy thủ tiếp tục hành trình trở về Tây Ban Nha vào tháng 9 – 1522 dưới sự chỉ huy của S. Ê-ca-nô.

c) Ý nghĩa của hai cuộc đại phát kiến địa lí:

• Cuộc thám hiểm của C. Cô-lôm-bô đã tìm ra châu lục mới – châu Mỹ.
• Cuộc thám hiểm của Ph. Ma-gien-lăng đã chứng minh một cách thuyết phục rằng Trái Đất có dạng hình cầu.

3. Tác động của các cuộc đại phát kiến địa lí

Câu hỏi mục 3 trang 169

Đề bài: Hãy phân tích những tác động của các cuộc đại phát kiến địa lí đối với tiến trình lịch sử.

Lời giải:

Các cuộc đại phát kiến địa lí đã để lại nhiều tác động đối với tiến trình lịch sử, gồm cả tích cực và tiêu cực:

a) Tác động tích cực:

• Về kinh tế:
  • Góp phần mở rộng phạm vi buôn bán trên thế giới.
  • Thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của thương nghiệp và công nghiệp.
  • Tầng lớp thương nhân và chủ xưởng sản xuất ở Tây Âu trở nên giàu có.
• Về văn hóa:
  • Đem lại cho loài người những hiểu biết về các con đường mới, vùng đất mới.
  • Sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc được tăng cường và mở rộng.

b) Tác động tiêu cực:

• Người lao động (nhất là nông dân) ngày càng bị bần cùng hóa.
• Dẫn đến nạn buôn bán nô lệ (đặc biệt là nô lệ da đen).
• Làm nảy sinh quá trình cướp bóc thuộc địa của các nước châu Âu.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 (Luyện tập) trang 169

Đề bài: Trong những tác động của các cuộc phát kiến địa lí đối với lịch sử, theo em, tác động nào là quan trọng nhất? Vì sao?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở, em có thể chọn theo quan điểm của mình. Dưới đây là gợi ý:

Theo em, tác động quan trọng nhất của các cuộc phát kiến địa lí là việc đem lại cho loài người những hiểu biết về các con đường mới, vùng đất mới và tăng cường giao lưu văn hóa giữa các dân tộc.

Vì:

• Sau các cuộc phát kiến, con người đã biết đến toàn bộ các châu lục trên thế giới, mở ra thời kì khám phá toàn cầu.
• Các dân tộc khác nhau bắt đầu giao lưu, học hỏi lẫn nhau về văn hóa, khoa học – kĩ thuật, nông sản,… → là cơ sở cho sự phát triển của thế giới sau này.
• Đây cũng là tiền đề dẫn đến những thay đổi quan trọng về kinh tế, chính trị, xã hội ở châu Âu và toàn thế giới.

Bài 2 (Vận dụng) trang 169

Đề bài: Là một người dân châu Á, em có suy nghĩ gì về sự có mặt của người châu Âu ở các nước châu Á sau các cuộc phát kiến địa lí?

Lời giải:

Đây là câu hỏi suy ngẫm, em tự đưa ra quan điểm của mình. Dưới đây là bài làm gợi ý:

Sau các cuộc phát kiến địa lí, sự có mặt của người châu Âu ở các nước châu Á đã đem lại cả mặt tích cực lẫn mặt tiêu cực.

Về mặt tích cực, người châu Âu đã mang đến châu Á những thành tựu khoa học – kĩ thuật, văn hóa và lối sống mới, giúp thúc đẩy sự giao lưu, mở rộng buôn bán giữa hai châu lục. Nhiều sản phẩm, kĩ thuật mới được du nhập vào châu Á, góp phần làm phong phú đời sống của người dân.

Tuy nhiên, mặt tiêu cực lại rất nặng nề. Người châu Âu đã từng bước xâm chiếm và biến nhiều nước châu Á thành thuộc địa, tiến hành bóc lột tài nguyên, nô dịch nhân dân, gây ra nhiều đau khổ cho người dân bản địa. Việt Nam cũng đã từng phải chịu ách đô hộ của thực dân phương Tây trong gần một thế kỉ.

Vì vậy, là một người dân châu Á, em cảm thấy đây là một giai đoạn lịch sử đầy biến động: bên cạnh những cơ hội giao lưu, học hỏi, nhân dân châu Á cũng phải chịu nhiều mất mát, hi sinh để giành lại độc lập, tự do cho đất nước mình.

Bài 3 (Vận dụng) trang 169

Đề bài: Sưu tầm tư liệu từ sách, báo và internet về C. Cô-lôm-bô, Ph. Ma-gien-lăng và đánh giá công lao của họ.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu và viết theo cách của mình. Dưới đây là bài viết gợi ý:

a) C. Cô-lôm-bô (1451 – 1506):

C. Cô-lôm-bô là một nhà hàng hải nổi tiếng người I-ta-li-a. Ông đã sang Tây Ban Nha vận động và được nhà vua nước này phê chuẩn kế hoạch thám hiểm theo hướng tây để đến Ấn Độ. Năm 1492, ông dẫn đầu một đoàn thám hiểm vượt Đại Tây Dương và phát hiện ra châu Mỹ – một châu lục mà người châu Âu trước đó chưa hề biết đến. Mặc dù đến cuối đời ông vẫn tin rằng vùng đất mình tìm ra thuộc châu Á, nhưng phát hiện của C. Cô-lôm-bô đã mở ra một thời kì khám phá và chinh phục thế giới mới cho loài người.

b) Ph. Ma-gien-lăng (1480 – 1521):

Ph. Ma-gien-lăng vốn là một nhà thám hiểm hàng hải người Bồ Đào Nha, sau đó đã sang Tây Ban Nha để được hỗ trợ cho chuyến đi của mình. Năm 1519, ông dẫn đầu đoàn thám hiểm gồm 5 chiếc tàu thực hiện hành trình vòng quanh Trái Đất đầu tiên trong lịch sử. Ông đã khám phá ra eo biển Ma-gien-lăng và đặt tên cho Thái Bình Dương. Mặc dù bản thân ông đã thiệt mạng ở Phi-líp-pin năm 1521, nhưng đoàn thám hiểm của ông vẫn tiếp tục hành trình và trở về Tây Ban Nha năm 1522. Chuyến đi này đã chứng minh một cách thuyết phục rằng Trái Đất có dạng hình cầu.

c) Đánh giá công lao của hai ông:

C. Cô-lôm-bô và Ph. Ma-gien-lăng đều là những nhà thám hiểm vĩ đại, có công lao to lớn đối với lịch sử nhân loại. Họ đã dũng cảm vượt qua đại dương, mở ra những hiểu biết mới về Trái Đất, đặt nền móng cho sự phát triển của khoa học, kĩ thuật hàng hải, địa lí và giao thương toàn cầu. Tinh thần khám phá, dám nghĩ dám làm của họ vẫn là tấm gương để các thế hệ sau noi theo.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn