Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Lý thuyết trọng tâm
1. Nhận biết và phòng tránh một số dạng lừa đảo trên không gian số
Mạng Internet mang lại nhiều lợi ích, tuy nhiên việc sử dụng không đúng cách cũng đi kèm nhiều rủi ro: mất thông tin cá nhân, bị lừa đảo, quấy rối, đối mặt với thông tin sai lệch, bị lôi kéo tham gia những thử thách nguy hại,… Vì vậy, khi tham gia mạng xã hội nói riêng và không gian số nói chung, mỗi người cần trang bị cho mình một số kỹ năng cơ bản như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng đối phó với dư luận và vượt qua khủng hoảng, đặc biệt là kỹ năng nhận biết và phòng tránh lừa đảo.
a) Ba nguyên tắc nhận biết và phòng tránh lừa đảo trên không gian số
Những kẻ lừa đảo thường nhắm đến mục đích hưởng lợi tài chính hoặc gây tổn hại về tinh thần, thể xác cho nạn nhân. Trong điều kiện bình thường, nếu nhìn nhận sự việc một cách bình tĩnh, những câu chuyện mà chúng đưa ra thật sự khó tin. Tuy nhiên, chúng thường tạo ra cảm giác cấp bách để nạn nhân mất bình tĩnh và hành động vội vàng. Do đó, ta có thể ngăn chặn bằng cách ứng xử linh hoạt theo ba nguyên tắc mang tính định hướng chung:
Nguyên tắc thứ nhất: HÃY CHẬM LẠI!
Kẻ lừa đảo thường tạo ra cảm giác khẩn cấp để vượt qua khả năng nhận định sáng suốt của nạn nhân. Khi nhận được bất kỳ yêu cầu nào có vẻ gấp gáp, hãy dừng lại, suy nghĩ kỹ trước khi hành động. Đặt câu hỏi cho bản thân: “Liệu đây có phải là lừa đảo không?”
Nguyên tắc thứ hai: KIỂM TRA NGAY!
Thực hiện ngay việc tra cứu số điện thoại, địa chỉ cơ quan hoặc tổ chức mà người gửi thông tin mang danh để xác minh trực tiếp. Không sử dụng thông tin liên hệ do chính người gọi cung cấp, mà hãy tự tìm kiếm qua các kênh chính thức.
Nguyên tắc thứ ba: DỪNG LẠI, KHÔNG GỬI!
Mọi yêu cầu thanh toán hoặc gửi tiền ngay lập tức đều cần phải đặt dấu hỏi. Nếu cảm thấy giao dịch không đáng tin, hãy dừng lại ngay vì đó rất có thể là lừa đảo.
b) Vận dụng ba nguyên tắc vào một số tình huống cụ thể
Sách giáo khoa trình bày bốn dạng lừa đảo phổ biến trên không gian số, mỗi dạng đều được phân tích theo ba nguyên tắc trên:
Dạng 1 – Lừa đảo hỗ trợ kỹ thuật:
Kẻ lừa đảo cố gắng thuyết phục nạn nhân rằng thiết bị đang gặp sự cố nghiêm trọng và yêu cầu thanh toán ngay lập tức cho các dịch vụ sửa chữa. Trên thực tế, những dịch vụ đó không hề tồn tại.
- Hãy chậm lại: Tự đặt câu hỏi khi thông báo có vẻ rất khẩn cấp. Các cảnh báo và tin nhắn bảo mật thực sự sẽ không bao giờ yêu cầu thực hiện ngay một cuộc điện thoại hay một khoản thanh toán. Nếu thấy cần, việc đầu tiên nên làm là cập nhật phần mềm bảo mật và quét virus.
- Kiểm tra ngay: Tìm kiếm tên công ty hoặc số điện thoại kèm từ khoá “lừa đảo” hoặc “khiếu nại”. Nếu cần hỗ trợ kỹ thuật thật, hãy tìm đến đơn vị uy tín và tin cậy.
- Dừng lại, không gửi: Các đơn vị hỗ trợ công nghệ hợp pháp không bao giờ yêu cầu thanh toán ngay dưới dạng thẻ điện thoại, chuyển khoản, ứng dụng chuyển tiền hay tiền mã hoá, nhất là khi dịch vụ còn chưa được thực hiện.
Dạng 2 – Lừa đảo dưới dạng thông báo tin tốt:
Kẻ lừa đảo bất ngờ thông báo nạn nhân trúng thưởng, nhận phiếu mua hàng giá trị cao, nhưng phải trả một khoản phí nhỏ trước để được nhận thưởng.
- Hãy chậm lại: Tìm kiếm lời khuyên từ người hiểu biết (gia đình, bạn bè) nếu không chắc đó là thông tin đáng tin cậy.
- Kiểm tra ngay: Tìm hiểu thêm thông tin về giải thưởng hoặc chương trình khuyến mại trên Internet. Nếu không có thông tin gì thì đây có khả năng là lừa đảo.
- Dừng lại, không gửi: Không bao giờ trả phí trước để nhận thưởng, dù mức phí rất nhỏ so với phần thưởng. Khi kẻ lừa đảo nhận được tiền, món tiền thưởng đó sẽ không bao giờ đến tay người trả phí.
Dạng 3 – Lừa đảo dưới dạng thông báo tin xấu:
Nạn nhân nhận được cuộc gọi hoặc thư điện tử từ người tự xưng là nhân viên cơ quan chức năng, cơ quan nhà nước và yêu cầu thanh toán ngay một khoản tiền nào đó (ví dụ: nợ thuế, vi phạm giao thông,…).
- Hãy chậm lại: Đặt câu hỏi để làm rõ vấn đề. Nếu người liên hệ tỏ ra cáu kỉnh khi quá trình thanh toán không được thực hiện ngay, đó có thể là lừa đảo.
- Kiểm tra ngay: Liên lạc trực tiếp với tổ chức hay đơn vị mà người gọi mang danh. Không sử dụng thông tin liên hệ được cung cấp từ người gọi, mà hãy tự tra cứu số điện thoại liên lạc hay trang web chính thức, hoặc gọi cho đường dây nóng về lừa đảo.
- Dừng lại, không gửi: Không đồng ý với các khoản giao dịch bất thường mà không có văn bản cụ thể kèm theo để có thời gian tra cứu, xác minh, nhất là với những yêu cầu thanh toán ngay bằng các phương thức chuyển tiền nhanh.
Dạng 4 – Lừa đảo qua website giả mạo các trang thương mại điện tử phổ biến:
Lợi dụng nhu cầu mua sắm online, một số đối tượng tạo ra các trang web giả mạo và gửi đường link truy cập qua tin nhắn SMS, thư điện tử, hoặc gọi điện thoại hướng dẫn khách hàng giao dịch mua những món hàng “giá rẻ bất ngờ”, thậm chí “miễn phí” nhằm chiếm đoạt tiền và thông tin tài khoản.
- Hãy chậm lại: Đừng vội trả lời hay cung cấp thông tin thẻ, tài khoản, mật khẩu đăng nhập, mã số OTP từ những đối tượng không quen biết. Đó có thể là lừa đảo.
- Kiểm tra ngay: Không ít trang web giả mạo tìm cách lừa đảo bằng cách sử dụng thương hiệu của các đơn vị uy tín. Hãy kiểm tra các liên kết chỉ ra trên trang đó có tồn tại không, nội dung trang web có phong phú không, có đánh giá của người dùng hoặc người mua hàng không. Kẻ lừa đảo thường không có thời gian chăm chút cho trang web, nên nội dung thường là bản sao sơ sài với nhiều lỗi chính tả.
- Dừng lại, không gửi: Không vội thanh toán mà chưa xác minh, nhất là những yêu cầu thanh toán ngay bằng các phương thức chuyển tiền nhanh, không qua các kênh thanh toán uy tín như thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ. Khi mua hàng qua mạng, nên chọn phương thức “nhận hàng – trả tiền” nếu có thể.
Kết luận: Cần tỉnh táo và bình tĩnh ứng xử linh hoạt theo ba nguyên tắc mang tính định hướng chung: Hãy chậm lại; Kiểm tra ngay; Dừng lại, không gửi để nhận biết và phòng tránh lừa đảo trên không gian số.
2. Giao tiếp và ứng xử trong môi trường số
Môi trường văn hoá của mạng xã hội và không gian số phụ thuộc rất nhiều vào hành vi của mỗi người sử dụng. Việc xây dựng chuẩn mực đạo đức về hành vi, ứng xử trên mạng xã hội, tạo thói quen tích cực góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh là rất cần thiết.
a) Bốn quy tắc ứng xử trong môi trường số
Theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT về Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội ngày 17/6/2021, có bốn quy tắc chính:
Quy tắc tôn trọng, tuân thủ pháp luật: Yêu cầu phải tuân thủ luật pháp Việt Nam, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Quy tắc lành mạnh: Mọi hành vi, ứng xử trên mạng xã hội phải phù hợp với các giá trị đạo đức, văn hoá truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.
Quy tắc an toàn, bảo mật thông tin: Yêu cầu phải tuân thủ các quy định và hướng dẫn về bảo vệ an toàn và bảo mật thông tin cá nhân và tổ chức.
Quy tắc trách nhiệm: Hướng tới việc cần chịu trách nhiệm về các hành vi, ứng xử trên mạng xã hội. Khi có yêu cầu, phải chủ động phối hợp, hợp tác với cơ quan chức năng để xử lí hành vi, nội dung thông tin vi phạm pháp luật.
Không gian số nói chung và mạng xã hội nói riêng là không gian chung của tất cả mọi người, không phân biệt tôn giáo, tuổi tác, màu da,… Với tư cách là công dân có trách nhiệm, có tri thức, có văn hoá trong không gian ấy, em cần luôn nhớ rằng mỗi hành vi, mỗi biểu cảm, mỗi ngôn từ khi đưa lên mạng xã hội chỉ trong chốc lát đã lan truyền tới mọi nơi trên thế giới.
b) Những điều NÊN làm khi tham gia mạng xã hội
- Tìm hiểu và tuân thủ các điều khoản quy định khi tham gia mạng xã hội.
- Tuyên truyền và tham gia hướng dẫn sử dụng mạng xã hội an toàn, có văn hoá.
- Chia sẻ thông tin chính thống, thông tin tích cực.
- Quảng bá hình ảnh tốt đẹp của con người Việt Nam.
- Quản lí, bảo mật thông tin cá nhân, thông báo kịp thời cho cơ quan chức năng và người thân khi bị mất quyền kiểm soát tài khoản.
c) Những điều KHÔNG NÊN làm khi tham gia mạng xã hội
- Đăng tải nội dung vi phạm pháp luật.
- Sử dụng từ ngữ gây thù hận, kích động bạo lực.
- Sử dụng ngôn ngữ phản cảm, vô văn hoá.
- Tung tin giả, sai sự thật hoặc xúc phạm cá nhân, tổ chức.
- Quảng cáo, kinh doanh dịch vụ trái phép.
III. Sơ đồ tư duy
┌─ Hãy chậm lại! (không vội vàng)
┌─ 3 nguyên ───┼─ Kiểm tra ngay! (xác minh nguồn tin)
│ tắc └─ Dừng lại, không gửi! (không chuyển tiền)
│
Nhận biết │ ┌─ Lừa đảo hỗ trợ kỹ thuật
& phòng ├─ 4 dạng ─────┼─ Lừa đảo thông báo tin tốt (trúng thưởng)
tránh │ lừa đảo ├─ Lừa đảo thông báo tin xấu (giả cơ quan)
lừa đảo │ └─ Lừa đảo qua website giả mạo TMĐT
╔═══════════════════════════════════╗
║ GIAO TIẾP AN TOÀN TRÊN INTERNET ║
╚═══════════════════════════════════╝
┌─ Tôn trọng, tuân thủ pháp luật
4 quy ├─ Lành mạnh (đạo đức, văn hoá)
tắc ứng ├─ An toàn, bảo mật thông tin
xử └─ Trách nhiệm
┌─ Tuân thủ điều khoản MXH
├─ Chia sẻ thông tin chính thống
NÊN ├─ Quảng bá hình ảnh tốt đẹp
└─ Bảo mật thông tin cá nhân
┌─ Đăng nội dung vi phạm pháp luật
├─ Ngôn ngữ thù hận, bạo lực, phản cảm
KHÔNG ├─ Tung tin giả, xúc phạm người khác
NÊN └─ Quảng cáo, kinh doanh trái phép
Thầy Phạm Thành Danh
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tin Học THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tin học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Thuận Hóa