Ví dụ về kháng nguyên: vi khuẩn, virus, nọc ong, các protein lạ…

Tương tác giữa kháng nguyên và kháng thể theo cơ chế "chìa khoá – ổ khoá": mỗi kháng thể chỉ chống lại đúng một loại kháng nguyên tương ứng.

▸ Cơ chế miễn dịch trong cơ thể

Khi vi sinh vật xâm nhập → tế bào lympho B nhận diện kháng nguyên → hoạt hoá → biệt hoá thành tương bào → tương bào tạo ra kháng thể tiêu diệt vi sinh vật hoặc bất hoạt độc tố.

Một số tế bào lympho B trở thành tế bào lympho B nhớ, sẵn sàng đáp ứng nhanh và mạnh khi cùng loại vi sinh vật xâm nhập lần sau → cơ thể có khả năng miễn dịch.

▸ Vaccine

Vaccine chứa mầm bệnh đã chết hoặc suy yếu. Khi tiêm vaccine, mầm bệnh này kích thích bạch cầu tạo ra kháng thể. Kháng thể tồn tại trong máu giúp cơ thể miễn dịch với bệnh đã tiêm phòng.

Tiêm vaccine tạo ra miễn dịch nhân tạo, khác với miễn dịch tự nhiên (cơ thể tự mắc bệnh rồi tự tạo kháng thể).

Nhóm máu được xác định dựa vào loại kháng nguyên trên bề mặt hồng cầu. Hệ nhóm máu ABO phổ biến nhất gồm 4 nhóm: A, B, AB và O.

▸ Nguyên tắc truyền máu

Cụ thể: kháng thể $\alpha$ gây kết dính kháng nguyên A; kháng thể $\beta$ gây kết dính kháng nguyên B.

Tốt nhất là truyền cùng nhóm máu. Trong một số trường hợp đặc biệt:

• Nhóm O (không có kháng nguyên A và B) → có thể cho tất cả các nhóm → gọi là nhóm cho phổ thông.
• Nhóm AB (không có kháng thể $\alpha$, $\beta$) → có thể nhận từ tất cả các nhóm → gọi là nhóm nhận phổ thông.
• Nhóm A cho được: A, AB. Nhóm B cho được: B, AB.

▸ Sơ đồ truyền máu (hệ ABO)

▸ Tim

Tim hoạt động như một chiếc bơm, vừa hút vừa đẩy máu lưu thông trong hệ tuần hoàn.

Tim hoạt động suốt đời không mệt mỏi vì làm việc theo chu kỳ: mỗi chu kỳ gồm thời gian co (~0,4 giây) và nghỉ (~0,4 giây) xen kẽ → tổng thời gian nghỉ bằng thời gian làm việc.

▸ Hệ mạch

Hệ mạch gồm 3 loại mạch nối liền thành hệ thống kín:

Vận tốc máu: $v_{\text{động mạch}} > v_{\text{tĩnh mạch}} > v_{\text{mao mạch}}$ (mao mạch chậm nhất để trao đổi chất hiệu quả).

▸ Hai vòng tuần hoàn

Máu được vận chuyển nhờ: sức đẩy của tim khi tâm thất co, sự hỗ trợ của hệ mạch (van tĩnh mạch, co bóp thành mạch) và một số yếu tố khác.

▸ Thiếu máu

Là tình trạng giảm số lượng hồng cầu hoặc huyết sắc tố (hemoglobin) → máu giảm khả năng vận chuyển $O_2$.

• Triệu chứng: mệt mỏi, da xanh, tim đập nhanh.
• Nguyên nhân: thiếu sắt trong chế độ ăn, mất máu do chấn thương hoặc kinh nguyệt.

▸ Huyết áp cao

Huyết áp tăng cao kéo dài gây tổn thương cấu trúc thành động mạch.

Nguyên nhân: ăn nhiều muối, đường, chất béo; căng thẳng; ít vận động.

▸ Xơ vữa động mạch

Khi cholesterol trong máu tăng cao → kết hợp với $Ca^{2+}$ ngấm vào thành mạch → lòng mạch hẹp → tăng huyết áp, giảm dòng máu, hình thành cục máu đông → tắc mạch.

• Tắc ở động mạch vành → đau tim.
• Tắc ở động mạch não → đột quỵ.

Nguyên nhân: chế độ ăn nhiều chất béo, hút thuốc lá, ít vận động.

▸ Phòng bệnh tim mạch

• Vận động thường xuyên.
• Không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia.
• Ăn nhiều rau quả tươi, thực phẩm giàu Omega-3 (cá hồi…).
• Hạn chế mỡ, nội tạng động vật, thực phẩm chế biến sẵn.

Để xem lý thuyết đầy đủ kèm hình ảnh minh hoạ, bảng tổng hợp, các lưu ý mở rộng và sơ đồ tư duy chi tiết, hãy đọc bài viết bên dưới:

Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 22 câu bám sát chương trình SGK!