Da Và Điều Hoà Thân Nhiệt Ở Người
Cấu tạo & chức năng da · bệnh về da · thân nhiệt & cơ chế điều hoà · phòng chống nóng/lạnh
- Thụ quan — nhận biết kích thích từ môi trường (nóng, lạnh, đau, áp lực).
- Tuyến nhờn — tiết chất nhờn giúp da mềm mại, không thấm nước.
- Cơ co chân lông — co lại khi lạnh ("nổi da gà"), dãn ra khi nóng.
- Lông và bao lông — bảo vệ da.
- Tuyến mồ hôi — tiết mồ hôi giúp bài tiết và điều hoà thân nhiệt.
- Dây thần kinh — truyền tín hiệu cảm giác về não.
- Mạch máu — nuôi dưỡng da, tham gia điều hoà thân nhiệt.
- Lớp đệm bảo vệ cơ và xương khỏi va chạm.
- Cách nhiệt, giữ ấm cho cơ thể.
- Là lối đi cho các dây thần kinh và mạch máu giữa da và cơ.
Da thực hiện 4 chức năng quan trọng:
Da bẩn chỉ diệt được ~5%!
Da bị xây xát tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây bệnh → cần giữ da sạch và tránh tổn thương.
▸ Một số bệnh thường gặp
▸ Biện pháp chăm sóc, bảo vệ da
- Tránh làm da bị tổn thương, xây xát.
- Vệ sinh cơ thể sạch sẽ hằng ngày.
- Tránh để da tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng gay gắt.
- Không lạm dụng mĩ phẩm, trang điểm thường xuyên.
- Vệ sinh da sạch sẽ sau khi trang điểm.
- Giữ gìn vệ sinh môi trường sống (giảm bụi bẩn, vi khuẩn, nấm bám vào da).
▸ Thành tựu ghép da trong y học
Ghép da là phương pháp lấy một phần da trên cơ thể rồi di chuyển hoặc cấy ghép đến vùng da bị tổn thương nặng (do bỏng, nhiễm trùng…). Các thành tựu nổi bật:
- Sử dụng da ếch, da lợn đông khô để ghép da điều trị bỏng.
- Công nghệ nhân nuôi tế bào sợi (nguyên bào sợi) trong nghiên cứu và điều trị bỏng hiện đại.
Mỗi vùng trong cơ thể có nhiệt độ khác nhau:
Cách đo thân nhiệt: dùng nhiệt kế kẹp ở nách, ngậm ở miệng (≈ $37°C$), bấm ở tai, hoặc đo ở hậu môn (chính xác nhất).
▸ Cơ chế điều hoà thân nhiệt
Khi nhiệt độ môi trường thay đổi, cơ thể có cơ chế tự điều hoà để giữ thân nhiệt ổn định:
- Mao mạch dưới da DÃN → máu đến da nhiều → tỏa nhiệt nhanh
- Tuyến mồ hôi TĂNG TIẾT → mồ hôi bay hơi mang đi nhiệt
- Cơ chân lông DÃN → lỗ chân lông mở rộng
- → TĂNG tỏa nhiệt
- Mao mạch dưới da CO → giảm máu đến da → giảm tỏa nhiệt (da tím tái)
- KHÔNG tiết mồ hôi (hoặc rất ít)
- Cơ chân lông CO → "nổi da gà"
- Quá lạnh: phản xạ run → tăng sinh nhiệt
- → GIẢM tỏa nhiệt + TĂNG sinh nhiệt
Hệ thần kinh — giữ vai trò chủ đạo (điều khiển mọi phản xạ co/dãn mạch, tiết mồ hôi, cơ chân lông, run…).
- Giữ cơ thể mát mẻ, mặc quần áo thoáng mát.
- Đội mũ nón, mặc áo chống nắng khi ra ngoài.
- Bôi kem chống nắng khi đi bơi, tắm biển.
- Không chơi thể thao dưới nắng trực tiếp.
- Sau khi vận động ra mồ hôi, không tắm ngay, không ngồi trước quạt gió mạnh.
- Trồng cây xanh, sử dụng quạt, điều hoà.
- Giữ ấm cơ thể, đặc biệt vùng ngực, cổ, chân, tay, mũi.
- Mặc áo ấm, đắp chăn khi ngủ.
- Luyện tập thể dục, thể thao thường xuyên.
- Trồng cây xanh chắn gió.
- Sử dụng điều hoà hai chiều.
▸ Sơ cứu cảm nóng (say nắng) & cảm lạnh
- Đưa vào chỗ mát thoáng gió.
- Cởi bớt quần áo.
- Cho uống nước pha muối.
- Chườm lạnh ở các vị trí có động mạch lớn (nách, bẹn, cổ).
- Chuyển đến cơ sở y tế.
- Đưa vào chỗ ấm, không có gió lùa.
- Đắp chăn.
- Xoa dầu nóng.
- Cho uống nước gừng nóng pha đường.
- Theo dõi mạch, nhiệt độ.
Nguyên nhân cảm nóng: ở ngoài nắng quá lâu, trung tâm điều hoà thân nhiệt (vùng gáy) bị tác động → rối loạn điều hoà thân nhiệt.
Nguyên nhân cảm lạnh: trời mưa, lạnh hoặc thay đổi thời tiết đột ngột; tác nhân là virus gây bệnh đường hô hấp.
Để xem lý thuyết đầy đủ kèm hình ảnh minh hoạ, bảng tổng hợp, sơ đồ tư duy chi tiết và phương pháp giải các dạng bài tập, hãy đọc bài viết bên dưới:
Định nghĩa, hình ảnh minh hoạ, bảng tổng hợp, sơ đồ tư duy và 4 dạng bài tập có lời giải chi tiết.
Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 22 câu bám sát chương trình SGK!
Cùng luyện bài Da và điều hoà thân nhiệt!
22 câu: 17 trắc nghiệm · 3 đúng/sai · 2 tự luận
Tuyệt vời!

Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu
