Quần thể có khả năng tự điều chỉnh số lượng cá thể để duy trì ở mức cân bằng phù hợp với điều kiện môi trường.

▸ Cơ chế tự điều chỉnh

Kết quả: quần thể dao động quanh mức cân bằng, phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường.

Lưu ý: Tốc độ phát triển quần thể được quy định bởi sự sinh sản và sự tử vong.

▸ a) Khống chế sinh học trong quần xã

Giải thích đồ thị: Khi số lượng thỏ tuyết tăng → linh miêu có nhiều thức ăn → linh miêu tăng → thỏ bị ăn nhiều → thỏ giảm → linh miêu thiếu thức ăn → linh miêu giảm → thỏ lại tăng… Chu trình lặp lại liên tục theo chu kỳ.

Hệ quả: Khống chế sinh học giúp duy trì số lượng cá thể ở mức cân bằng sinh học trong quần xã, đảm bảo cân bằng sinh thái.

Ứng dụng: Trong nông nghiệp, sử dụng thiên địch (sinh vật có ích) để phòng trừ sinh vật gây hại thay cho thuốc hoá học. Ví dụ: dùng ong mắt đỏ diệt sâu đục thân lúa, dùng vi khuẩn ký sinh gây bệnh cho châu chấu.

Trong quần xã, mối quan hệ quan trọng nhất giữa các thành phần là quan hệ dinh dưỡng (chuỗi và lưới thức ăn).

▸ b) Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái

Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái là trạng thái ổn định tự nhiên của hệ sinh thái, thể hiện ở 3 mặt:

• Sự phân bố các quần thể phù hợp với điều kiện sống. Ví dụ: phân tầng thực vật trong rừng — tầng cây gỗ lớn, tầng gỗ vừa, tầng cây bụi và cỏ → mỗi tầng thích nghi với mức ánh sáng khác nhau.
• Mối quan hệ dinh dưỡng giữa các loài ổn định (lưới thức ăn cân bằng).
• Sự thay đổi của quần xã sinh vật theo chu kỳ mùa và chu kỳ ngày đêm.

Trong lưới thức ăn, loài có ảnh hưởng lớn nhất thường là sinh vật sản xuất (cỏ, cây xanh) vì nó là nguồn thức ăn đầu tiên — nếu mất đi → toàn bộ chuỗi thức ăn bị ảnh hưởng.

Khả năng tự điều chỉnh của quần thể và quần xã là có hạn. Nếu bị tác động quá mạnh, hệ sinh thái sẽ không phục hồi được → mất cân bằng và suy thoái.

▸ Mất cân bằng do điều kiện quá thuận lợi

Khi điều kiện sống quá thuận lợi, thức ăn dồi dào → một loài phát triển bùng nổ → mất cân bằng.

Ví dụ: Ốc bươu vàng du nhập vào Việt Nam năm 1988. Ở môi trường mới có điều kiện thuận lợi + ít/không có thiên địch → ốc bươu vàng phát triển nhanh → gây hại nông nghiệp.

Để bảo vệ và duy trì cân bằng tự nhiên, cần thực hiện nhiều biện pháp đồng bộ:

▸ Vì sao chuột có hại nhưng KHÔNG nên tiêu diệt hoàn toàn?

Chuột là một mắt xích trong nhiều chuỗi thức ăn (chuột là thức ăn cho rắn, cú mèo, đại bàng…). Nếu tiêu diệt hoàn toàn chuột → các loài kia mất nguồn thức ăn → giảm số lượng → phá vỡ cân bằng sinh thái trong tự nhiên.

▸ Loài ngoại lai là gì?

Loài ngoại lai là loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là nơi sống tự nhiên của chúng, đe doạ nghiêm trọng đến hệ sinh thái bản địa và đa dạng sinh học.

Để xem lý thuyết đầy đủ kèm hình ảnh minh hoạ, bảng tổng hợp, sơ đồ tư duy chi tiết và phương pháp giải các dạng bài tập, hãy đọc bài viết bên dưới:

Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 22 câu bám sát chương trình SGK!