Câu hỏi mở đầu trang 44

Đề bài: Quan sát hai hình dưới đây, em liên hệ đến quốc gia và khu vực nào? Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá của quốc gia và khu vực này từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1991 có gì nổi bật? Hãy chia sẻ một số hiểu biết của em về điều đó.

Lời giải:

• Liên hệ: Hai hình gợi liên hệ đến Liên Xô và các nước Đông Âu – những nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Hiểu biết sơ lược:
  • Chính trị: Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp, dân chủ hoá hệ thống chính trị; các nước Đông Âu thành lập nhà nước dân chủ nhân dân.
  • Kinh tế: Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ); các nước Đông Âu phát triển từ nông nghiệp lạc hậu thành các nước công nghiệp.
  • Xã hội, văn hoá: Đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao; nạn mù chữ được xoá bỏ.
  • Sự sụp đổ: Đến năm 1991, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ.

1. Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991

Câu hỏi trang 45

Đề bài: Trình bày tình hình chính trị của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải:

Tình hình chính trị của Liên Xô (1945 – 1991):

• Sau Chiến tranh thế giới thứ hai:
  • Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp, thực hiện dân chủ hoá hệ thống chính trị bằng cách khôi phục đại hội các tổ chức chính trị – xã hội từ năm 1949.
  • Đối ngoại: Liên Xô chủ trương duy trì hoà bình và an ninh thế giới, giúp đỡ to lớn về vật chất và tinh thần cho các nước xã hội chủ nghĩa và phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới.
• Đầu những năm 80 của thế kỉ XX: Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị.
  • Tháng 3 – 1985: M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô và tiến hành công cuộc cải tổ. Cải tổ chính trị với khẩu hiệu “dân chủ hoá”, “công khai hoá” đã xác lập chế độ đa nguyên, đa đảng và hệ thống chính quyền tổng thống.
  • Tháng 3 – 1990: Đại hội đại biểu nhân dân Liên Xô lần thứ ba bầu M. Goóc-ba-chốp làm Tổng thống.
  • Ngày 19 – 8 – 1991: Một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô đã tiến hành cuộc đảo chính lật đổ M. Goóc-ba-chốp, nhưng không thành công.
• Hệ quả: Mâu thuẫn chính trị gia tăng, Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, chính quyền Liên bang bị tê liệt, các nước cộng hoà tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên bang dẫn đến việc M. Goóc-ba-chốp buộc phải từ chức Tổng thống vào ngày 25 – 12 – 1991, đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết.

Câu hỏi trang 45

Đề bài: Trình bày tình hình kinh tế của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải:

Tình hình kinh tế của Liên Xô (1945 – 1991):

• Năm 1946: Liên Xô bắt tay vào công cuộc khôi phục kinh tế, đến năm 1950 đã phục hồi được mức trước chiến tranh.
• Xây dựng cơ sở vật chất: Từ đây, Liên Xô tiến hành xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ).
• Thành tựu khoa học – vũ trụ: Liên Xô là nước đầu tiên trên thế giới:
  • Phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1957).
  • Phóng tàu vũ trụ có người lái vào quỹ đạo Trái Đất (1961), mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.
• Số liệu thành tựu:
  • Kế hoạch 5 năm (1946 – 1950): công nghiệp tăng 73% so với mức trước chiến tranh, hơn 6 000 nhà máy được khôi phục và xây dựng mới.
  • Sản lượng công nghiệp chiếm khoảng 20% sản lượng công nghiệp thế giới.
  • Sản xuất nông nghiệp những năm 60 tăng trung bình 16%/năm.
• Từ giữa những năm 70: Nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ.
• Công cuộc cải tổ (từ 1985): Cải tổ kinh tế được thực hiện nhưng thiếu đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong những năm 1989 – 1991 với sự khan hiếm lương thực, thực phẩm và các hàng hoá tiêu dùng thiết yếu.

Câu hỏi 1 trang 46

Đề bài: Khai thác tư liệu 1 và thông tin trong mục, trình bày tình hình xã hội và văn hoá của Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải:

a) Xã hội:

• Cơ cấu xã hội có những biến đổi tích cực, thành phần công nhân và trí thức gia tăng. Năm 1971, công nhân chiếm hơn 55% lực lượng lao động trong cả nước và có trên 30 triệu người làm việc trí óc.
• Từ cuối những năm 70: Khó khăn kinh tế ngày càng gia tăng làm cho đời sống nhân dân Liên Xô suy giảm, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội lung lay, dẫn đến bất bình gia tăng. Cùng với sự kích động của các thế lực thù địch trong và ngoài nước, nhiều cuộc biểu tình, bãi công đã nổ ra từ năm 1989.

b) Văn hoá:

• Sau năm 1945, văn hoá Liên Xô phát triển, thực hiện chế độ giáo dục miễn phí – thể hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội.
• Dẫn chứng từ tư liệu 1: Năm 1971, Liên Xô là nước đứng đầu thế giới về trình độ học vấn với 3/4 số dân có trình độ đại học và trung học.
• Liên Xô cũng thúc đẩy giao lưu văn hoá giữa các dân tộc trong nước và với các quốc gia trên thế giới.
• Khi công cuộc cải tổ được thực hiện: Đời sống văn hoá ở Liên Xô trở nên “cởi mở” với tinh thần “dân chủ” và “công khai”, kích thích sự sáng tạo văn hoá. Tuy nhiên, sự buông lỏng quản lí văn hoá của Nhà nước đã dẫn đến chủ nghĩa đa nguyên và tư tưởng chống chủ nghĩa xã hội trong nước gia tăng.

Câu hỏi 2 trang 46

Đề bài: Nêu những biểu hiện về sự khủng hoảng và giải thích vì sao chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ.

Lời giải:

a) Những biểu hiện về sự khủng hoảng:

• Về kinh tế: Từ giữa những năm 70, nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ. Công cuộc cải tổ kinh tế (từ 1985) thiếu đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khủng hoảng kinh tế trầm trọng (1989 – 1991), khan hiếm lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng.
• Về chính trị: Đầu những năm 80, Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị. Cải tổ chính trị xác lập chế độ đa nguyên, đa đảng, làm gia tăng mâu thuẫn chính trị.
• Về xã hội: Đời sống nhân dân suy giảm, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội lung lay; nhiều cuộc biểu tình, bãi công nổ ra từ năm 1989.

b) Vì sao chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ:

• Nguyên nhân kinh tế: Mô hình kinh tế trì trệ, không bắt kịp sự phát triển của thế giới.
• Nguyên nhân từ công cuộc cải tổ: Công cuộc cải tổ thiếu đồng bộ và hiệu quả, mắc nhiều sai lầm (đặc biệt cải tổ chính trị xác lập chế độ đa nguyên, đa đảng, buông lỏng quản lí văn hoá).
• Nguyên nhân khách quan: Sự kích động của các thế lực thù địch trong và ngoài nước.
• Hệ quả: Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, các nước cộng hoà tách khỏi Liên bang, M. Goóc-ba-chốp buộc phải từ chức Tổng thống (25 – 12 – 1991), đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết.

2. Các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Câu hỏi trang 47

Đề bài: Trình bày nét nổi bật về chính trị của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải:

Nét nổi bật về chính trị của các nước Đông Âu (1945 – 1991):

• Sự thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân: Từ năm 1944 đến năm 1946, được sự giúp đỡ của Hồng quân Liên Xô, nhân dân các nước Đông Âu dưới sự lãnh đạo của những người cộng sản đã thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân. Riêng ở Đông Đức, Nhà nước Cộng hoà Dân chủ Đức ra đời năm 1949. Sau đó, các nước Đông Âu đã tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội.
• Đầu những năm 80: Tình hình chính trị ở các nước Đông Âu diễn biến hết sức phức tạp:
  • Sự yếu kém, hạn chế của bộ máy nhà nước bộc lộ ngày càng rõ.
  • Tạo cơ hội cho các lực lượng đối lập câu kết với nhau, kích động nhân dân đòi thực hiện đa nguyên, đa đảng và tổng tuyển cử tự do.
• Từ năm 1989: Trước sức ép trong nước, cùng chính sách không “can thiệp” của Liên Xô, ban lãnh đạo các nước Đông Âu phải thực hiện đa nguyên chính trị và tổ chức tổng tuyển cử tự do.
• Kết quả: Các thế lực chống chủ nghĩa xã hội đã thắng cử, giành được quyền lãnh đạo đất nước. Chế độ xã hội chủ nghĩa bị xoá bỏ ở các nước Đông Âu.

Câu hỏi trang 48

Đề bài: Khai thác tư liệu 2 và thông tin trong mục, trình bày nét nổi bật về kinh tế của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải:

Nét nổi bật về kinh tế của các nước Đông Âu (1945 – 1991):

• Sau khi thành lập nhà nước dân chủ nhân dân: Các nước Đông Âu đã thực hiện cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp lớn của tư bản và tiến hành công nghiệp hoá nhằm xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Các nước hợp tác kinh tế trong Hội đồng Tương trợ kinh tế (SEV).
• Đến đầu những năm 70: Từ những nước nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, các nước Đông Âu đã trở thành những nước công nghiệp hoặc công – nông nghiệp.
  • An-ba-ni: Trước chiến tranh là nước nghèo nhất châu Âu, đến năm 1970 đã được điện khí hoá cả nước.
  • Cộng hoà Dân chủ Đức: Từ 1949 đến 1970, thu nhập quốc dân tăng 4 lần.
  • Bun-ga-ri: Sản phẩm công nghiệp năm 1975 tăng 55 lần so với năm 1939.
  • Ru-ma-ni: Sản xuất công nghiệp tăng 30 lần từ năm 1944 đến năm 1974.
• Từ giữa những năm 70: Nền kinh tế các nước Đông Âu bắt đầu có sự suy giảm. Hầu hết các nước đều tiến hành cải cách nhưng không cải thiện được tình hình.
• Từ năm 1988: Tất cả các nước Đông Âu đều lâm vào khủng hoảng kinh tế, thu nhập quốc dân giảm sút nghiêm trọng, nợ nước ngoài tăng lên.
• Dẫn chứng từ tư liệu 2: Tăng trưởng thu nhập quốc dân của các nước Đông Âu đạt 3,3% (1981 – 1985), nhưng giảm còn 2,6% (1988) và chỉ còn 0,5% (1989). Nợ nước ngoài của các nước Đông Âu lên đến 128,6 tỉ USD (1987).
• Năm 1991: Hội đồng Tương trợ kinh tế (SEV) bị giải thể.

Câu hỏi 1 trang 48

Đề bài: Trình bày nét nổi bật về xã hội và văn hoá của các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991.

Lời giải:

a) Xã hội:

• Sau khi Nhà nước dân chủ nhân dân ra đời, ở các nước Đông Âu, giai cấp bóc lột bị xoá bỏ, công nhân, nông dân và trí thức trở thành những người làm chủ đất nước.
• Đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng được cải thiện và nâng cao.
• Từ cuối những năm 70: Khủng hoảng kinh tế làm cho đời sống của các tầng lớp nhân dân ở Đông Âu khó khăn. Niềm tin vào chủ nghĩa xã hội giảm sút và tình trạng bất bình gia tăng. Các cuộc bãi công, biểu tình của công nhân xuất hiện ở nhiều nước Đông Âu.

b) Văn hoá:

• Văn hoá của các nước Đông Âu có bước phát triển vượt bậc. Nạn mù chữ được xoá bỏ với chính sách giáo dục bắt buộc và miễn phí.
• Từ nửa sau những năm 80 đến năm 1991: Ở các nước Đông Âu xuất hiện nhiều ấn phẩm văn hoá có nội dung chống chủ nghĩa xã hội, tuyên truyền chế độ đa nguyên.

Câu hỏi 2 trang 48

Đề bài: Nêu những biểu hiện và giải thích vì sao chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu sụp đổ.

Lời giải:

a) Những biểu hiện về sự sụp đổ:

• Về chính trị: Từ năm 1989, các nước Đông Âu thực hiện đa nguyên chính trị và tổng tuyển cử tự do. Các thế lực chống chủ nghĩa xã hội thắng cử, chế độ xã hội chủ nghĩa bị xoá bỏ ở các nước Đông Âu.
• Về kinh tế: Từ năm 1988, các nước Đông Âu lâm vào khủng hoảng kinh tế trầm trọng. Năm 1991, Hội đồng Tương trợ kinh tế (SEV) bị giải thể.
• Về xã hội: Đời sống nhân dân khó khăn, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội giảm sút; các cuộc bãi công, biểu tình của công nhân nổ ra ở nhiều nước.

b) Vì sao chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu sụp đổ:

• Nguyên nhân kinh tế: Nền kinh tế các nước Đông Âu suy giảm và khủng hoảng từ những năm 70 – 80. Các cải cách không hiệu quả.
• Nguyên nhân chính trị: Sự yếu kém, hạn chế của bộ máy nhà nước; các nước Đông Âu thực hiện đa nguyên chính trị và tổ chức tổng tuyển cử tự do tạo điều kiện cho các thế lực chống chủ nghĩa xã hội thắng cử.
• Nguyên nhân khách quan:
  • Sự kích động và câu kết của các lực lượng đối lập trong và ngoài nước.
  • Tác động từ Liên Xô: Chính sách không “can thiệp” của Liên Xô vào các nước Đông Âu.
  • Sự xuất hiện của các ấn phẩm văn hoá chống chủ nghĩa xã hội, tuyên truyền chế độ đa nguyên.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập trang 48

Đề bài: Hãy hoàn thành bảng (theo mẫu dưới đây) tóm tắt về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của Liên Xô và các nước Đông Âu (1945 – 1991).

Lời giải:

Vận dụng trang 48

Đề bài: Sưu tầm và sử dụng tài liệu từ sách, tạp chí và internet, giới thiệu một số thành tựu tiêu biểu về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá của Liên Xô hoặc một nước Đông Âu từ sau năm 1945.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu và viết theo cách của mình. Dưới đây là gợi ý giới thiệu một số thành tựu tiêu biểu của Liên Xô sau năm 1945:

• Về kinh tế:
  • Sau 5 năm khôi phục kinh tế (1946 – 1950), công nghiệp Liên Xô tăng 73% so với mức trước chiến tranh, hơn 6 000 nhà máy được khôi phục và xây dựng mới.
  • Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ), sản lượng công nghiệp chiếm khoảng 20% sản lượng công nghiệp thế giới.
• Về khoa học – vũ trụ:
  • Năm 1957: Liên Xô là nước đầu tiên trên thế giới phóng thành công vệ tinh nhân tạo.
  • Năm 1961: Phóng thành công tàu vũ trụ Phương Đông (Vostok 1), đưa I-u-ri Ga-ga-rin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ, mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.
• Về văn hoá – giáo dục:
  • Liên Xô thực hiện chế độ giáo dục miễn phí.
  • Năm 1971, Liên Xô là nước đứng đầu thế giới về trình độ học vấn với 3/4 số dân có trình độ đại học và trung học.
• Về đối ngoại: Liên Xô đã giúp đỡ to lớn về vật chất và tinh thần cho các nước xã hội chủ nghĩa và phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới, trong đó có Việt Nam.

Em có thể chọn các nước Đông Âu khác như Cộng hoà Dân chủ Đức, Bun-ga-ri, Ru-ma-ni,… để giới thiệu.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn