Câu hỏi mở đầu trang 225

Đề bài: Châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long có nhiều nét văn hoá đặc sắc. Đây là hai vùng chịu tác động lớn của biến đổi khí hậu. Hãy chia sẻ những hiểu biết của em về văn hoá hoặc biến đổi khí hậu ở hai châu thổ này.

Lời giải:

Một số hiểu biết ban đầu:

• Châu thổ sông Hồng: Là một trong những cái nôi của nền văn minh lúa nước, có nhiều di sản văn hoá nổi tiếng như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, dân ca Quan họ Bắc Ninh,…
• Châu thổ sông Cửu Long: Có nền văn hoá sông nước đặc sắc với chợ nổi, Đờn ca tài tử Nam Bộ, lễ hội Đua ghe Ngo,…
• Cả hai châu thổ đều chịu tác động lớn của biến đổi khí hậu: nhiệt độ tăng, thời tiết cực đoan, mực nước biển dâng,…

1. Văn hoá ở châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long

Câu hỏi trang 226

Đề bài: Dựa vào thông tin mục 1, hãy trình bày những nét đặc sắc về văn hoá ở châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long.

Lời giải:

a) Nét đặc sắc về văn hoá ở châu thổ sông Hồng:

Châu thổ sông Hồng là một trong những cái nôi của nền văn minh lúa nước. Dấu ấn của nền văn minh này được thể hiện qua các di sản văn hoá:

• Di sản văn hoá vật thể: Gắn liền với công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc:
  • Thành Cổ Loa, Cổ đô Hoa Lư, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám,…
• Di sản văn hoá phi vật thể: Phong phú, đặc sắc, bao gồm:
  • Văn hoá ẩm thực: các món ăn truyền thống gắn với đồng ruộng, lúa gạo.
  • Nghề thủ công truyền thống: gốm Bát Tràng (Hà Nội), đúc đồng Đại Bái (Bắc Ninh), thêu ren Văn Lâm (Ninh Bình),…
  • Lễ hội độc đáo: hội Lim, lễ hội chùa Hương, hội Gióng,…
  • Nghệ thuật, diễn xướng dân gian: dân ca Quan họ Bắc Ninh, nghệ thuật Ca trù,…
  • Nếp sống cộng đồng và văn học dân gian: ca dao, tục ngữ, truyền thuyết,…

b) Nét đặc sắc về văn hoá ở châu thổ sông Cửu Long:

Trong quá trình khai khẩn, con người ở châu thổ sông Cửu Long đã thích ứng với thiên nhiên, tạo nên nền văn hoá sông nước đặc sắc:

• Cuộc sống và hoạt động sản xuất gắn liền với sông nước: Kiến trúc nhà nổi, buôn bán trên sông; nhiều chợ nổi nổi tiếng như Cái Răng, Phụng Hiệp, Ngã Năm,… Việc di chuyển bằng ghe, xuồng rất phổ biến.
• Văn hoá ẩm thực: Gắn liền với sản vật từ sông nước (các loại mắm, cá khô,…) và lúa gạo (các loại bánh làm từ gạo).
• Nghề thủ công tiêu biểu: Đóng ghe xuồng ở Cần Thơ, làm bột gạo ở Sa Đéc (Đồng Tháp), làm đường thốt nốt ở An Giang,…
• Lễ hội và nghệ thuật dân gian: Lễ hội miếu Bà Chúa Xứ, Nghinh Ông, Chôl Chnăm Thmây, Đua ghe Ngo,… Đặc biệt, nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể của thế giới.

2. Biến đổi khí hậu ở châu thổ sông Hồng và châu thổ sông Cửu Long

Câu hỏi 1 trang 227 (Biểu hiện của biến đổi khí hậu)

Đề bài: Dựa vào thông tin mục a, hãy phân tích những biểu hiện của biến đổi khí hậu ở hai vùng châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long.

Lời giải:

Biến đổi khí hậu ở hai châu thổ trong giai đoạn 1961 – 2020 thể hiện qua các yếu tố:

a) Nhiệt độ trung bình năm có xu thế tăng lên ở cả hai châu thổ:

• Trạm Thái Bình (Hưng Yên): từ 23,2°C (1961 – 1970) → 24,0°C (2011 – 2020).
• Trạm Cần Thơ: từ 26,5°C (1961 – 1970) → 27,6°C (2011 – 2020).

b) Lượng mưa có sự biến động qua các thập niên:

• Trạm Thái Bình: biến động không đều, từ 1 803 mm (1961 – 1970) → 1 680 mm (2011 – 2020).
• Trạm Cần Thơ: biến động, từ 1 816 mm (1961 – 1970) → 1 730 mm (2011 – 2020).

c) Các hiện tượng thời tiết cực đoan trở nên bất thường, khó dự báo và gây hậu quả nặng nề hơn:

• Châu thổ sông Hồng: số ngày nắng nóng (từ 35°C trở lên) có xu thế tăng; số ngày rét đậm, rét hại có xu thế giảm.
• Châu thổ sông Cửu Long: số ngày nắng nóng có xu thế tăng; gia tăng số lượng các đợt hạn,…

d) Mực nước biển có xu thế tăng lên ở ven biển hai châu thổ, trung bình 2,7 mm/năm.

Câu hỏi 2 trang 228 (Tác động của biến đổi khí hậu)

Đề bài: Dựa vào thông tin mục b, hãy nêu tác động của biến đổi khí hậu đối với sự phát triển kinh tế – xã hội ở châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long.

Lời giải:

a) Tác động đối với châu thổ sông Hồng:

• Các đợt nắng nóng kéo dài làm tăng chi phí cho các thiết bị làm mát trong sản xuất và xây dựng, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khoẻ người dân.
• Số ngày rét có xu thế giảm, mùa lạnh ngắn đi → ảnh hưởng đến sản xuất cây vụ đông.
• Bão, mưa lớn xuất hiện nhiều hơn → ngập lụt, thiệt hại về người và tài sản.
• Các hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng làm sản xuất nông nghiệp trở nên bấp bênh hơn.

b) Tác động đối với châu thổ sông Cửu Long:

• Nhiệt độ tăng làm gia tăng sâu bệnh, dịch hại cho cây trồng, vật nuôi.
• Mùa khô ngày càng gay gắt, hạn hán xảy ra ở nhiều nơi → thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp, thuỷ sản, tăng nguy cơ cháy rừng. Tình trạng thiếu nước sinh hoạt trầm trọng hơn.
• Nước biển dâng gây sạt lở bờ biển, khiến diện tích đất nông nghiệp, rừng ngập mặn bị thu hẹp. Trong mùa khô, nước biển xâm nhập sâu vào vùng cửa sông, ven biển làm cho đất bị nhiễm phèn, nhiễm mặn → ảnh hưởng đến cây trồng.
• Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập của người dân → ảnh hưởng đến an sinh xã hội.

Câu hỏi 3 trang 229 (Biện pháp ứng phó)

Đề bài: Dựa vào thông tin mục c, hãy đề xuất một số biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu liên quan đến vùng châu thổ của hai đồng bằng hiện đại.

Lời giải:

Để ứng phó với biến đổi khí hậu ở hai châu thổ, cần thực hiện đồng thời các biện pháp giảm nhẹ (giảm khí nhà kính) và thích ứng với từng vùng:

a) Biện pháp thích ứng ở châu thổ sông Hồng:

• Trong nông nghiệp: Áp dụng kĩ thuật canh tác, công nghệ sản xuất để hạn chế tác động của thời tiết cực đoan, sâu bệnh; thay đổi thời gian mùa vụ, đặc biệt là các cây trồng vụ đông.
• Trong công nghiệp: Đổi mới công nghệ sản xuất để giảm phát thải khí nhà kính.
• Đối với cộng đồng: Theo dõi thường xuyên thông tin về thời tiết để phòng chống thiên tai hiệu quả, đặc biệt là các đợt nắng nóng, rét đậm, rét hại.

b) Biện pháp thích ứng ở châu thổ sông Cửu Long:

• Trong nông nghiệp:
  • Tạo nên các giống cây trồng chịu mặn, chịu hạn.
  • Chuyển đổi đất trồng lúa sang trồng cây khác hoặc nuôi trồng thuỷ sản ở các khu vực đất bị nhiễm phèn, nhiễm mặn, hạn hán.
  • Xây dựng các mô hình kinh tế sống chung với lũ, thích ứng nước lợ, nước mặn.
  • Trồng rừng và bảo vệ rừng ngập mặn.
  • Xây dựng kênh mương, đê biển, kè chắn sóng, cống ngăn mặn,…
• Trong du lịch: Khai thác các loại hình du lịch thích ứng với biến đổi khí hậu, trọng tâm là du lịch sinh thái gắn với sông nước, miệt vườn, rừng ngập mặn, rừng tràm; phát triển du lịch cộng đồng thân thiện với môi trường.
• Đối với cộng đồng: Cần có các biện pháp đảm bảo nguồn nước sạch phục vụ sinh hoạt, đặc biệt trong mùa khô.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập trang 229

Đề bài: Hoàn thành bảng liệt kê một số nét văn hoá phi vật thể đặc sắc ở châu thổ sông Hồng và châu thổ sông Cửu Long theo mẫu sau vào vở:

Lời giải:

Vận dụng trang 229

Đề bài: Thiết kế sản phẩm tuyên truyền một số biện pháp đơn giản để thích ứng với biến đổi khí hậu ở vùng châu thổ sông Hồng hoặc châu thổ sông Cửu Long.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em có thể tự thiết kế sản phẩm theo cách của mình (poster, infographic, video ngắn, bài thuyết trình,…). Dưới đây là gợi ý nội dung một poster tuyên truyền cho châu thổ sông Cửu Long:

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn