Câu hỏi mở đầu trang 93

Đề bài: Trong cuộc gặp gỡ không chính thức với Tổng thống Mỹ G. Bu-sơ tại Man-ta (1989), Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô M. Goóc-ba-chốp đã phát biểu về Chiến tranh lạnh: “Chạy đua vũ trang, nghi ngờ, đấu tranh về tâm lí và ý thức hệ, tất cả những điều ấy nên để lại quá khứ”. Theo em, điều mà M. Goóc-ba-chốp muốn “để lại quá khứ” là gì? Những gì sẽ tiếp diễn sau khi quá khứ đó được khép lại? Hãy chia sẻ hiểu biết của em về tình hình Liên bang Nga và nước Mỹ trong bối cảnh đó.

Lời giải:

• Điều M. Goóc-ba-chốp muốn “để lại quá khứ”: Đó là Chiến tranh lạnh với những đặc trưng như chạy đua vũ trang, nghi ngờ, đấu tranh về tâm lí và ý thức hệ giữa hai phe tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa.
• Những gì tiếp diễn sau đó: Sau khi Trật tự hai cực I-an-ta sụp đổ (1991), thế giới chuyển sang xu thế đối thoại, hoà hoãn; một trật tự thế giới mới đang dần hình thành theo xu hướng đa cực, nhiều trung tâm.
• Tình hình Liên bang Nga và Mỹ:
  • Mỹ: Trở thành siêu cường duy nhất và tham vọng thiết lập trật tự đơn cực, nhưng gặp sự cạnh tranh từ nhiều quốc gia.
  • Liên bang Nga: Trải qua nhiều khó khăn trong những năm 90 của thế kỉ XX, nhưng từ đầu thế kỉ XXI đã dần phục hồi và trỗi dậy.

1. Xu hướng vận động và sự hình thành trật tự thế giới từ năm 1991 đến nay

Câu hỏi 1 trang 94

Đề bài: Trình bày xu hướng và sự hình thành trật tự thế giới mới sau Chiến tranh lạnh.

Lời giải:

a) Bối cảnh:

• Năm 1991, sự kiện Liên Xô sụp đổ là dấu mốc kết thúc sự tồn tại của Trật tự hai cực I-an-ta (1945 – 1991).
• Tình hình thế giới có những chuyển biến căn bản.

b) Xu hướng vận động:

• Xu thế đối đầu trong Chiến tranh lạnh dần được thay thế bằng xu thế đối thoại, hoà hoãn.
• Hầu hết các quốc gia đều điều chỉnh chiến lược phát triển, lấy kinh tế làm trọng tâm.
• Tích cực tham gia liên kết kinh tế trong các tổ chức khu vực và quốc tế.
• Hoà bình là xu thế chủ đạo. Tuy nhiên, nội chiến, xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo vẫn diễn ra ở một số khu vực.

c) Sự hình thành trật tự thế giới mới:

Một trật tự thế giới mới đang dần hình thành theo xu hướng đa cực, nhiều trung tâm với sự cạnh tranh của các cường quốc như: Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Trung Quốc và Liên bang Nga.

Câu hỏi 2 trang 94

Đề bài: Vì sao từ năm 1991 đến nay, Mỹ không thể thiết lập trật tự đơn cực?

Lời giải:

Từ năm 1991 đến nay, Mỹ không thể thiết lập trật tự đơn cực vì:

• Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ tham vọng thiết lập trật tự đơn cực do Mỹ chi phối. Tuy nhiên, từ đầu thế kỉ XXI, nhiều quốc gia, khu vực đã vươn lên cạnh tranh với Mỹ:
  • Liên minh châu Âu (EU) ngày càng lớn mạnh với quá trình liên kết sâu rộng.
  • Nhật Bản đang tìm cách đạt được vị thế chính trị tương xứng với tiềm lực kinh tế.
  • Liên bang Nga – quốc gia kế thừa chủ yếu tiềm lực, địa vị quốc tế của Liên Xô – đang phục hồi và trỗi dậy.
  • Đặc biệt, Trung Quốc – nền kinh tế lớn thứ hai thế giới (sau Mỹ) – từ năm 2010, đã và đang là đối thủ cạnh tranh quyết liệt vị thế siêu cường với Mỹ.

2. Liên bang Nga từ năm 1991 đến nay

Câu hỏi trang 95

Đề bài: Nêu tình hình chính trị, kinh tế Liên bang Nga từ năm 1991 đến nay.

Lời giải:

a) Về chính trị:

• Những năm 90 của thế kỉ XX: Tình hình Liên bang Nga bất ổn do mâu thuẫn giữa các đảng phái về việc xác lập một thể chế chính trị mới. Tháng 12 – 1993, Hiến pháp mới được ban hành, xác lập chính thể Cộng hoà Tổng thống. Tuy nhiên, mâu thuẫn về các vấn đề liên quan đến chính sách đối nội, đối ngoại vẫn âm ỉ kéo dài.
• Về đối ngoại trong những năm 90: Liên bang Nga vừa theo đuổi chính sách thân phương Tây với hi vọng nhận được sự ủng hộ về chính trị và kinh tế, vừa khôi phục và phát triển mối quan hệ với các nước châu Á.
• Đầu thế kỉ XXI: Tình hình chính trị dần ổn định, địa vị quốc tế được nâng cao. Nước Nga chú trọng thực hiện chính sách cân bằng Âu – Á, đẩy mạnh quan hệ hợp tác với Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), Trung Quốc, Ấn Độ, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN),…

b) Về kinh tế:

Liên bang Nga thực hiện cải cách, chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường qua hai giai đoạn:

• Giai đoạn khủng hoảng (1991 – 1999): GDP tăng trưởng âm (–4,8%), lạm phát cao (22%), thâm hụt ngân sách.
• Giai đoạn phục hồi, tăng trưởng (2000 – 2021): GDP tăng trưởng khá cao (3,5%/năm), kiềm chế được lạm phát, thặng dư ngân sách. Liên bang Nga trở thành một trong 10 nền kinh tế lớn nhất thế giới (năm 2021, GDP đạt khoảng 1,5 nghìn tỉ USD).
• Năm 2012: Liên bang Nga gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).
• Công nghiệp quốc phòng, công nghiệp năng lượng, khai khoáng, hàng không – vũ trụ,… vẫn là những ngành mũi nhọn của kinh tế Liên bang Nga.

3. Nước Mỹ từ năm 1991 đến nay

Câu hỏi trang 95

Đề bài: Trình bày tình hình kinh tế, chính trị của nước Mỹ từ năm 1991 đến nay.

Lời giải:

a) Về chính trị:

• Nước Mỹ vẫn duy trì nền dân chủ tư sản dưới sự cầm quyền của một trong hai đảng: Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hoà.
• Mỹ nhất quán trong việc thực hiện mục tiêu, tham vọng chi phối và lãnh đạo thế giới.
• Đặc biệt, sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ triển khai các chính sách nhằm tận dụng vị thế siêu cường duy nhất để thúc đẩy việc thiết lập trật tự thế giới đơn cực.
• Những năm 90 của thế kỉ XX: Tổng thống B. Clin-tơn thực hiện chiến lược “Cam kết và mở rộng” với mục tiêu:
  • Đảm bảo an ninh của Mỹ với lực lượng quân sự mạnh.
  • Tăng cường khôi phục và phát triển sức mạnh kinh tế.
  • Thúc đẩy khẩu hiệu “dân chủ” để can thiệp vào công việc nội bộ của các nước khác.

b) Về kinh tế:

• Nước Mỹ là quốc gia có nền kinh tế, tài chính, công nghệ lớn mạnh hàng đầu thế giới, với các lĩnh vực sản xuất đa dạng như: dầu mỏ, thép, ô tô, hàng không vũ trụ, hoá chất, điện tử, hàng tiêu dùng, nông sản và chế biến thực phẩm.
• GDP của Mỹ vẫn đứng đầu thế giới, chiếm hơn 30% GDP toàn thế giới (năm 2000) và 24% (năm 2021). GDP bình quân đầu người luôn thuộc nhóm 10 quốc gia cao nhất thế giới (hơn 70 000 USD, năm 2021).
• Mỹ giữ vai trò lãnh đạo và chi phối trong hầu hết các tổ chức kinh tế – tài chính quốc tế như: Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF),…
• Tuy nhiên, nền kinh tế Mỹ cũng trải qua những đợt suy thoái ngắn do tác động của các cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính (1997 – 1998, 2008 – 2009, 2014 – 2015).

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 95

Đề bài: Vẽ sơ đồ tư duy mô tả tóm tắt xu hướng vận động và sự hình thành trật tự thế giới từ sau Chiến tranh lạnh đến nay.

Lời giải:

Em có thể vẽ sơ đồ tư duy theo gợi ý sau:

Nhánh trung tâm: Trật tự thế giới từ sau Chiến tranh lạnh đến nay.

Nhánh 1: Bối cảnh:

• Năm 1991, Liên Xô sụp đổ → Trật tự hai cực I-an-ta chấm dứt.

Nhánh 2: Xu hướng vận động:

• Đối đầu → đối thoại, hoà hoãn.
• Các nước điều chỉnh chiến lược, lấy kinh tế làm trọng tâm.
• Tích cực liên kết kinh tế khu vực và quốc tế.
• Hoà bình là xu thế chủ đạo, nhưng xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo vẫn diễn ra.

Nhánh 3: Sự hình thành trật tự mới:

• Theo xu hướng đa cực, nhiều trung tâm.
• Các cường quốc cạnh tranh: Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, Liên bang Nga.

Luyện tập 2 trang 95

Đề bài: Hãy lập bảng tóm tắt về tình hình chính trị, kinh tế của Liên bang Nga và nước Mỹ từ năm 1991 đến nay.

Lời giải:

Vận dụng trang 95

Đề bài: Theo em, xu thế hình thành trật tự thế giới mới từ sau Chiến tranh lạnh đã đặt ra những thời cơ và thách thức như thế nào đối với Việt Nam trong xây dựng và phát triển đất nước?

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em có thể trả lời theo cách của mình. Dưới đây là gợi ý:

a) Thời cơ:

• Có môi trường hoà bình, ổn định để tập trung phát triển kinh tế – xã hội.
• Tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, tận dụng được nguồn vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lí từ các nước phát triển.
• Mở rộng quan hệ ngoại giao với nhiều quốc gia, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
• Tham gia các tổ chức kinh tế khu vực và quốc tế như ASEAN, WTO, APEC,… để mở rộng thị trường xuất khẩu.

b) Thách thức:

• Cạnh tranh kinh tế ngày càng gay gắt với các quốc gia trên thế giới.
• Phải bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ trước những biến động phức tạp của tình hình quốc tế.
• Nguy cơ tụt hậu về kinh tế, khoa học – công nghệ nếu không có chiến lược phát triển phù hợp.
• Phải giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc trước xu thế hội nhập và toàn cầu hoá.

⇒ Để tận dụng thời cơ và vượt qua thách thức, Việt Nam cần kiên trì đường lối đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế, đồng thời giữ vững độc lập, chủ quyền và bản sắc dân tộc.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn