Câu hỏi mở đầu trang 67

Đề bài: Trong bức thư gửi Liên hợp quốc (12 – 1946), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Chúng tôi trịnh trọng tuyên bố rằng nhân dân chúng tôi thành thật mong muốn hoà bình. Nhưng nhân dân chúng tôi cũng kiên quyết chiến đấu đến cùng để bảo vệ những quyền thiêng liêng nhất: toàn vẹn lãnh thổ cho Tổ quốc và độc lập cho đất nước”. Theo em, vì sao cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược bùng nổ vào tháng 12 – 1946? Trong giai đoạn 1946 – 1950, quân và dân Việt Nam giành được những thắng lợi nào trên các mặt trận quân sự, chính trị, ngoại giao, kinh tế, văn hoá,…?

Lời giải:

• Vì sao cuộc kháng chiến bùng nổ vào tháng 12 – 1946: Mặc dù Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã nhân nhượng (kí Hiệp định Sơ bộ 6 – 3 – 1946 và Tạm ước 14 – 9 – 1946) nhưng thực dân Pháp vẫn bội ước, liên tiếp gây hấn và quyết tâm xâm lược nước ta một lần nữa. Trước tình thế đó, ta buộc phải đứng lên kháng chiến để bảo vệ độc lập dân tộc.
• Một số thắng lợi tiêu biểu (1946 – 1950):
  • Quân sự: Cuộc chiến đấu ở các đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16, chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947, chiến dịch Biên giới thu – đông 1950.
  • Chính trị, ngoại giao: Củng cố chính quyền; các nước xã hội chủ nghĩa công nhận và đặt quan hệ ngoại giao với ta (1950).
  • Kinh tế: Xây dựng nền kinh tế tự cấp, tự túc; đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp và công nghiệp quốc phòng.
  • Văn hoá, giáo dục: Tiếp tục xoá nạn mù chữ; tiến hành cải cách giáo dục phổ thông (1950).

1. Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược bùng nổ

Câu hỏi 1 trang 68

Đề bài: Nêu một số hoạt động thể hiện âm mưu xâm lược toàn bộ Việt Nam của thực dân Pháp.

Lời giải:

Một số hoạt động thể hiện âm mưu xâm lược toàn bộ Việt Nam của thực dân Pháp:

• Thực dân Pháp đã bội ước, liên tiếp có những hành động gây hấn, khiêu khích và vi phạm các văn bản đã kí kết.
• Ngày 25 – 6 – 1946: Quân Pháp chiếm đóng trái phép Sở Tài chính, Phủ Toàn quyền cũ ở Hà Nội; thực hiện kế hoạch lật đổ Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, lập “Chính phủ Nam Kì tự trị”.
• Tháng 11 – 1946: Quân Pháp đánh chiếm nhiều nơi ở Hải Phòng, Lạng Sơn, Đà Nẵng,…
• Ngày 17 – 12 – 1946: Quân Pháp gây ra vụ thảm sát ở phố Hàng Bún và phố Yên Ninh (Hà Nội).
• Pháp liên tiếp gửi các tối hậu thư đòi Chính phủ ta giải tán lực lượng tự vệ chiến đấu, để cho quân Pháp làm nhiệm vụ giữ gìn trị an ở Hà Nội và quyền kiểm soát Thủ đô.

Câu hỏi 2 trang 68

Đề bài: Hãy giải thích nguyên nhân bùng nổ cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược.

Lời giải:

Nguyên nhân bùng nổ cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược:

• Những hiệp định, tạm ước đã kí kết trong năm 1946 chỉ là nỗ lực “cứu vãn nền hoà bình” của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, kéo dài thời gian hoà hoãn để xây dựng lực lượng kháng chiến.
• Tuy nhiên, thực dân Pháp đã bội ước, liên tiếp có những hành động gây hấn, khiêu khích, quyết tâm cướp nước ta một lần nữa.
• Trước tình thế cấp bách, ngày 18 và 19 – 12 – 1946, Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã họp và quyết định phát động cuộc kháng chiến trên toàn quốc.
• Tối 19 – 12 – 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Hưởng ứng lời kêu gọi, nhân dân cả nước đã đứng lên kháng chiến chống thực dân Pháp.

Câu hỏi 3 trang 69

Đề bài: Khai thác tư liệu 1 và thông tin trong mục, hãy trình bày nội dung và giải thích đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của Đảng.

Lời giải:

Đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp được thể hiện trong Chỉ thị Toàn dân kháng chiến của Ban Thường vụ Trung ương Đảng (12 – 12 – 1946), Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19 – 12 – 1946) và tác phẩm Kháng chiến nhất định thắng lợi của Tổng Bí thư Trường Chinh (9 – 1947).

Nội dung và giải thích:

• Toàn dân: Cuộc kháng chiến do toàn dân tiến hành, không phân biệt giai cấp, tôn giáo, đảng phái. Như lời Bác Hồ kêu gọi: “Bất kì đàn ông, đàn bà, bất kì người già, người trẻ… hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc”.
• Toàn diện: Cuộc kháng chiến diễn ra trên tất cả các mặt trận như quân sự, chính trị, kinh tế, văn hoá,… vì kẻ thù tấn công ta trên mọi lĩnh vực nên ta cũng phải đánh trả trên mọi lĩnh vực.
• Trường kì: Cuộc kháng chiến phải tiến hành lâu dài vì so sánh lực lượng lúc đầu giữa ta và địch còn chênh lệch lớn. Ta phải vừa đánh vừa xây dựng, làm cho lực lượng ta ngày càng mạnh và lực lượng địch ngày càng yếu.
• Tự lực cánh sinh và tranh thủ sự giúp đỡ của quốc tế: Vận mệnh của dân tộc phải do chính nhân dân Việt Nam quyết định; sự giúp đỡ từ bên ngoài chỉ là điều kiện hỗ trợ thêm.

2. Một số thắng lợi tiêu biểu trong kháng chiến chống thực dân Pháp giai đoạn 1946 – 1950

Câu hỏi 1 trang 69

Đề bài: Trình bày những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận chính trị, ngoại giao trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp xâm lược (1946 – 1950).

Lời giải:

Những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận chính trị, ngoại giao (1946 – 1950):

• Về chính trị:
  • Sau khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, việc di chuyển kịp thời và an toàn các cơ quan Đảng, Chính phủ, Mặt trận,… lên căn cứ địa Việt Bắc là thắng lợi quan trọng để chuẩn bị bước vào cuộc kháng chiến lâu dài.
  • Chính quyền dân chủ nhân dân từ trung ương đến cơ sở được kiện toàn và củng cố để thực hiện nhiệm vụ vừa kháng chiến, vừa kiến quốc.
• Về ngoại giao:
  • Đầu năm 1950: Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ tuyên bố sẵn sàng đặt quan hệ ngoại giao với các nước.
  • Ngay sau đó, Trung Quốc, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác như Tiệp Khắc, Ru-ma-ni, Ba Lan,… đã lần lượt công nhận và đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.

Câu hỏi 2 trang 69

Đề bài: Trình bày những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận kinh tế trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp xâm lược (1946 – 1950).

Lời giải:

Những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận kinh tế (1946 – 1950):

• Định hướng chung: Nền kinh tế kháng chiến được xây dựng để đảm bảo khả năng tự cấp, tự túc.
• Về nông nghiệp: Các hoạt động tăng gia sản xuất, trước hết là sản xuất nông nghiệp được đẩy mạnh. Như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “… đồng bào ai làm nghề gì, trong lúc tản cư cứ làm nghề ấy. Ai cũng ra sức tăng gia sản xuất”.
• Về công nghiệp: Một số xí nghiệp quốc phòng và dân dụng có quy mô thích hợp đã lần lượt được xây dựng ở các vùng tự do, căn cứ kháng chiến. Các ngành khai khoáng, cơ khí, hoá chất, diêm, giấy,… từng bước đi vào hoạt động.

Câu hỏi 3 trang 70

Đề bài: Trình bày những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận văn hoá, giáo dục trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp xâm lược (1946 – 1950).

Lời giải:

Những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận văn hoá, giáo dục (1946 – 1950):

• Định hướng chung: Văn hoá, giáo dục được chú trọng nhằm bồi dưỡng sức mạnh tinh thần và trí tuệ của nhân dân để vừa kháng chiến, vừa kiến quốc.
• Về văn hoá: Hội nghị Văn hoá toàn quốc lần thứ hai (1948) đã nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng và phát triển nền văn hoá phục vụ cuộc kháng chiến.
• Về giáo dục:
  • Phong trào Bình dân học vụ tiếp tục được đẩy mạnh. Đến tháng 6 – 1950, khoảng 10 triệu người đã được xoá nạn mù chữ.
  • Cũng trong năm 1950, cuộc Cải cách giáo dục phổ thông lần thứ nhất được triển khai với mục tiêu đưa giáo dục phục vụ tích cực kháng chiến, xây dựng nền giáo dục dân tộc, dân chủ.

Câu hỏi 4 trang 72

Đề bài: Trình bày những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận quân sự trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp xâm lược (1946 – 1950).

Lời giải:

Những thắng lợi tiêu biểu trên mặt trận quân sự (1946 – 1950):

a) Cuộc chiến đấu ở các đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16 (1946 – 1947):

• Mục tiêu: Làm thất bại kế hoạch “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp.
• Diễn biến: Quân dân Hà Nội và các đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16 đã chủ động tiến công quân Pháp, tổ chức các trận đánh làm tiêu hao một bộ phận sinh lực địch. Tại Hà Nội, các trận đánh ác liệt diễn ra ở Bắc Bộ Phủ, Bưu điện Bờ Hồ, ga Hàng Cỏ, phố Khâm Thiên,… Ở Nam Định, thực dân Pháp bị vây hãm cho tới tháng 3 – 1947. Quân dân thành phố Vinh (Nghệ An) đã buộc địch phải đầu hàng.
• Kết quả: Giam chân quân địch ở Hà Nội và các thành phố, thị xã phía Bắc vĩ tuyến 16. Sau gần ba tháng, lực lượng chủ lực của ta rút lui an toàn ra vùng hậu phương để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến trường kì.

b) Chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947:

• Hoàn cảnh: Đầu năm 1947, thực dân Pháp âm mưu tiến công Việt Bắc nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não kháng chiến và quân chủ lực của ta. Tháng 10 – 1947, Pháp huy động khoảng 12 000 quân và hầu hết máy bay ở Đông Dương tiến công lên Việt Bắc.
• Chủ trương: Đảng chỉ thị “Phải phá tan cuộc tiến công mùa đông của giặc Pháp”.
• Diễn biến:
  • Hướng đông: Quân ta phục kích, chặn đánh địch trên Đường số 4, giành thắng lợi lớn ở Bản Sao (Lạng Sơn) – đèo Bông Lau (Cao Bằng).
  • Hướng tây: Quân ta phục kích chặn đánh nhiều trận trên sông Lô, giành thắng lợi quan trọng ở Đoan Hùng (Phú Thọ), Khe Lau (Tuyên Quang),…
• Kết quả – ý nghĩa: Sau hơn hai tháng, đại bộ phận quân Pháp phải rút chạy khỏi Việt Bắc, cơ quan đầu não kháng chiến được bảo vệ an toàn. Đây là chiến dịch phản công lớn đầu tiên, giúp bộ đội chủ lực trưởng thành và thu được nhiều vũ khí. Chiến thắng Việt Bắc làm thất bại hoàn toàn chiến lược “đánh nhanh, thắng nhanh” của Pháp.

c) Chiến dịch Biên giới thu – đông 1950:

• Hoàn cảnh: Bước sang năm 1950, tình hình thế giới thay đổi có lợi cho ta (Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa khác công nhận, đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam). Trong khi đó, Mỹ từng bước can thiệp sâu hơn vào Đông Dương. Với viện trợ của Mỹ, thực dân Pháp thực hiện Kế hoạch Rơ-ve: tăng cường hệ thống phòng thủ trên Đường số 4, lập hành lang Đông – Tây và chuẩn bị tiến công Việt Bắc lần thứ hai.
• Chủ trương: Tháng 6 – 1950, Đảng và Chính phủ quyết định mở chiến dịch Biên giới nhằm tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, mở rộng và củng cố căn cứ địa Việt Bắc, mở đường liên lạc quốc tế.
• Diễn biến:
  • Giữa tháng 9 – 1950: Quân ta tiến công mở đầu chiến dịch tại cứ điểm Đông Khê (Cao Bằng) và giành thắng lợi, cô lập thị xã Cao Bằng và uy hiếp cứ điểm Thất Khê (Lạng Sơn).
  • Pháp điều quân tiếp viện để chiếm lại Đông Khê và đón binh đoàn từ Cao Bằng rút về. Quân ta mai phục, chặn đánh trên Đường số 4 khiến hai cánh quân này bị thiệt hại nặng nề và không liên lạc được với nhau.
• Kết quả – ý nghĩa: Sau gần một tháng, quân Pháp buộc phải rút khỏi các cứ điểm trên Đường số 4 như Cao Bằng, Thất Khê, Na Sầm, Lạng Sơn,… Đây là chiến dịch chủ động tiến công lớn đầu tiên của bộ đội chủ lực Việt Nam. Ta đã giải phóng vùng biên giới rộng lớn, mở đường liên lạc quốc tế, bảo vệ căn cứ địa Việt Bắc, chọc thủng hành lang Đông – Tây, làm phá sản Kế hoạch Rơ-ve. Quân đội Việt Nam giành được thế chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ.

Câu hỏi 5 trang 72

Đề bài: Vì sao chiến thắng Biên giới năm 1950 được coi là bước ngoặt của cuộc kháng chiến toàn quốc chống Pháp xâm lược?

Lời giải:

Chiến thắng Biên giới năm 1950 được coi là bước ngoặt của cuộc kháng chiến toàn quốc chống Pháp xâm lược vì:

• Đây là chiến dịch chủ động tiến công lớn đầu tiên của bộ đội chủ lực Việt Nam (trước đó ta chủ yếu phòng ngự, phản công).
• Ta đã giải phóng vùng biên giới rộng lớn, mở đường liên lạc quốc tế với các nước xã hội chủ nghĩa.
• Bảo vệ căn cứ địa Việt Bắc, chọc thủng hành lang Đông – Tây, làm phá sản hoàn toàn Kế hoạch Rơ-ve của Pháp.
• Quân đội Việt Nam giành được thế chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ, mở ra bước phát triển mới cho cuộc kháng chiến.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 72

Đề bài: Hãy chứng minh câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (12 – 1946): “Chúng ta muốn hoà bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa”.

Lời giải:

Để chứng minh, em có thể trình bày theo hai ý sau:

a) “Chúng ta muốn hoà bình, chúng ta phải nhân nhượng”:

• Sau Cách mạng tháng Tám, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mong muốn hoà bình để xây dựng đất nước nên đã có nhiều nhân nhượng với Pháp:
  • Hiệp định Sơ bộ (6 – 3 – 1946): Ta đồng ý cho 15 000 quân Pháp ra miền Bắc thay quân Trung Hoa Dân quốc làm nhiệm vụ giải giáp quân Nhật.
  • Tạm ước (14 – 9 – 1946): Ta tiếp tục nhân nhượng cho Pháp một số quyền lợi về kinh tế, văn hoá.

b) “Chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới”:

• Mặc dù ta đã nhân nhượng nhưng thực dân Pháp vẫn bội ước, liên tiếp có những hành động khiêu khích:
  • 25 – 6 – 1946: Chiếm đóng trái phép Sở Tài chính, Phủ Toàn quyền cũ ở Hà Nội; lập “Chính phủ Nam Kì tự trị”.
  • Tháng 11 – 1946: Đánh chiếm nhiều nơi ở Hải Phòng, Lạng Sơn, Đà Nẵng.
  • 17 – 12 – 1946: Gây ra vụ thảm sát ở phố Hàng Bún và phố Yên Ninh (Hà Nội).
  • Liên tiếp gửi tối hậu thư đòi ta giải tán lực lượng tự vệ chiến đấu, để Pháp kiểm soát Thủ đô.

⇒ Hành động của Pháp chứng tỏ chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa. Đó là lí do nhân dân ta buộc phải đứng lên kháng chiến để bảo vệ độc lập dân tộc.

Luyện tập 2 trang 72

Đề bài: Hoàn thành bảng (theo gợi ý dưới đây vào vở) về các thắng lợi hoặc thành tựu tiêu biểu trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 – 1950).

Lời giải:

Vận dụng trang 72

Đề bài: Theo em, nội dung nào trong đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược có thể vận dụng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay? Vì sao?

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em có thể trả lời theo cách của mình. Dưới đây là gợi ý:

Theo em, các nội dung trong đường lối kháng chiến đều có thể vận dụng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, đặc biệt là:

• Toàn dân: Sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là trách nhiệm chung của toàn dân, không phân biệt giai cấp, tôn giáo, dân tộc, vùng miền. Đoàn kết toàn dân tộc là cội nguồn sức mạnh giúp đất nước vượt qua mọi khó khăn.
• Toàn diện: Xây dựng đất nước cần phát triển toàn diện trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục, quốc phòng – an ninh, đối ngoại,…
• Tự lực cánh sinh và tranh thủ sự giúp đỡ của quốc tế: Phải dựa vào sức mình là chính để phát triển đất nước, đồng thời tích cực hội nhập quốc tế và tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè thế giới.

Những nội dung trên vẫn còn nguyên giá trị vì chúng phù hợp với hoàn cảnh hiện nay – khi đất nước cần phát huy sức mạnh nội lực, đồng thời tận dụng cơ hội hội nhập để phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn