Bảng Tần Số, Tần Số Tương Đối Ghép Nhóm Và Biểu Đồ
Khái niệm nhóm số liệu, bảng ghép nhóm, biểu đồ histogram và biểu đồ đoạn thẳng
Tại sao cần ghép nhóm? Trong thực tế, nhiều khi ta không biết giá trị chính xác mà chỉ biết nó nằm trong một khoảng nhất định. Ví dụ khi khảo sát thời gian tự học của học sinh, ta thường hỏi "Bạn tự học từ $1$ đến dưới $2$ giờ?" thay vì ghi chính xác từng phút. Khi đó, dữ liệu được ghép thành các nhóm.
và nhỏ hơn $b$.
• Đầu mút phải $b$: KHÔNG được tính vào nhóm.
• Ví dụ: nhóm $[1;\, 2)$ chứa $1$, $1{,}5$, $1{,}99$ nhưng không chứa $2$ (giá trị $2$ thuộc nhóm $[2;\, 3)$ tiếp theo).
🔵 Bảng tần số ghép nhóm: Bảng thống kê tần số (số lần xuất hiện) của các nhóm số liệu:
| Nhóm | $[a_1; a_2)$ | $[a_2; a_3)$ | $\ldots$ | $[a_k; a_{k+1})$ |
|---|---|---|---|---|
| Tần số | $m_1$ | $m_2$ | $\ldots$ | $m_k$ |
🔵 Bảng tần số tương đối ghép nhóm: Liệt kê tần số tương đối (tỉ lệ phần trăm) của các nhóm:
Cân nặng của $40$ học sinh được ghép nhóm: từ $40$ kg đến dưới $45$ kg có $4$ học sinh; từ $45$ kg đến dưới $50$ kg có $12$ học sinh; từ $50$ kg đến dưới $55$ kg có $16$ học sinh; từ $55$ kg đến dưới $60$ kg có $8$ học sinh.
Bảng tần số ghép nhóm:
| Cân nặng (kg) | $[40; 45)$ | $[45; 50)$ | $[50; 55)$ | $[55; 60)$ |
|---|---|---|---|---|
| Số học sinh | $4$ | $12$ | $16$ ★ | $8$ |
Cỡ mẫu: $n = 4 + 12 + 16 + 8 = 40$.
Tính tần số tương đối:
Bảng tần số tương đối ghép nhóm:
| Cân nặng (kg) | $[40; 45)$ | $[45; 50)$ | $[50; 55)$ | $[55; 60)$ |
|---|---|---|---|---|
| Tần số tương đối | $10\%$ | $30\%$ | $40\%$ ★ | $20\%$ |
Kiểm tra: $10\% + 30\% + 40\% + 20\% = 100\%$ ✓.
Biểu đồ tần số tương đối ghép nhóm dạng cột (còn gọi là tổ chức đồ hay histogram) là biểu đồ gồm các cột liền nhau dùng để biểu diễn bảng tần số tương đối ghép nhóm. Chiều cao mỗi cột bằng tần số tương đối của nhóm tương ứng.
🔵 Cách vẽ biểu đồ histogram:
& trục ngang
kề nhau
trên đỉnh cột
chú giải trục
Bảng thống kê thời gian đi từ nhà tới trường:
| Thời gian (phút) | $[5; 10)$ | $[10; 15)$ | $[15; 20)$ | $[20; 25)$ |
|---|---|---|---|---|
| Tần số tương đối | $25\%$ | $35\%$ | $25\%$ | $15\%$ |
Vẽ biểu đồ histogram: dựng $4$ cột kề nhau với chiều cao lần lượt $25\%, 35\%, 25\%, 15\%$.
Ngoài histogram, ta còn có thể dùng biểu đồ dạng đoạn thẳng để biểu diễn bảng tần số tương đối ghép nhóm. Khi đó, mỗi nhóm cần được đại diện bằng một số duy nhất trên trục ngang.
🔵 Cách vẽ biểu đồ tần số tương đối ghép nhóm dạng đoạn thẳng:
Bảng tần số tương đối ghép nhóm:
| Tuổi thọ (năm) | $[1; 1{,}5)$ | $[1{,}5; 2)$ | $[2; 2{,}5)$ | $[2{,}5; 3)$ | $[3; 3{,}5)$ |
|---|---|---|---|---|---|
| Tần số tương đối | $10\%$ | $25\%$ | $35\%$ | $20\%$ | $10\%$ |
Bước 1 — Tính giá trị đại diện:
| Nhóm | $[1; 1{,}5)$ | $[1{,}5; 2)$ | $[2; 2{,}5)$ | $[2{,}5; 3)$ | $[3; 3{,}5)$ |
|---|---|---|---|---|---|
| Giá trị đại diện $x_i$ | $1{,}25$ | $1{,}75$ | $2{,}25$ | $2{,}75$ | $3{,}25$ |
| Tần số tương đối $f_i$ | $10\%$ | $25\%$ | $35\%$ | $20\%$ | $10\%$ |
Bước 2-3 — Vẽ biểu đồ: Xác định $5$ điểm $(1{,}25;\, 10)$, $(1{,}75;\, 25)$, $(2{,}25;\, 35)$, $(2{,}75;\, 20)$, $(3{,}25;\, 10)$ rồi nối liên tiếp.
🔵 Dạng 1 — Lập bảng tần số ghép nhóm từ dữ liệu:
🔵 Dạng 2 — Lập bảng tần số tương đối ghép nhóm:
Thời gian chạy $100$m của lớp $9A$:
| Thời gian (giây) | $[13; 15)$ | $[15; 17)$ | $[17; 19)$ | $[19; 21)$ |
|---|---|---|---|---|
| Số học sinh | $5$ | $20$ | $13$ | $2$ |
Bước 1: $n = 5 + 20 + 13 + 2 = 40$.
Kiểm tra: $12{,}5\% + 50\% + 32{,}5\% + 5\% = 100\%$ ✓.
🔵 Dạng 3 — Tính NGƯỢC tần số từ tần số tương đối:
Khi đã biết tần số tương đối $f_i$ và cỡ mẫu $n$, ta tính tần số: $m_i = f_i \cdot n$ ($f_i$ ở dạng thập phân).
Cỡ mẫu $n = 2000$, tần số tương đối nhóm $[0;\, 0{,}5)$ là $15\%$. Tính tần số.
🔵 Dạng 4 — Vẽ biểu đồ histogram (4 bước):
🔵 Dạng 5 — Vẽ biểu đồ đoạn thẳng (4 bước):
• Histogram: cột kề nhau, không có khoảng cách.
• Biểu đồ cột thường: cột có khoảng cách (cho dữ liệu rời rạc).
• Biểu đồ đoạn thẳng: dùng giá trị đại diện, nối các điểm bằng đoạn thẳng.
| Khái niệm | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm số liệu $[a;\, b)$ | Gồm các giá trị $a \leq x < b$ ($a$ tính, $b$ không tính) |
| Bảng tần số ghép nhóm | Liệt kê các nhóm cùng tần số $m_i$ |
| Tần số tương đối | $f_i = \dfrac{m_i}{n} \cdot 100\%$ ; tổng $= 100\%$ |
| Histogram | Biểu đồ cột kề nhau (không có khoảng cách) |
| Giá trị đại diện | $x_i = \dfrac{a_i + a_{i+1}}{2}$ (trung bình hai đầu mút) |
| Biểu đồ đoạn thẳng | Nối các điểm $(x_i;\, f_i)$ bằng đoạn thẳng |
| Tính ngược tần số | $m_i = f_i \cdot n$ ($f_i$ dạng thập phân) |
Luyện tập về Bảng & Biểu đồ ghép nhóm!
25 câu · 6 dạng từ dễ đến khó
Tuyệt vời!

Thầy Võ Văn Trung
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Toán THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Toán, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Du
